Qaraqalpaqstan Respublikasi' Ministrler Ken'esi

Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' Ma'mleketlik hu'kimet portali'



Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (82 Kb)    Versiyasi'    Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (82 KB)

«Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’nda» Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ Ni’zami’ (jan’a redakciyada)

I. Uli’wma rejeler

1-statya. Usi’ ni’zamni’n’ maqseti.
Usi’ ni’zam puqaralardi’n’ ma’mleketlik uyi’mlarg’a, ma’kemelerge (bunnan bi’lay – ma’mleketlik uyi’mlar dep ju’rgiziledi) mu’ra’jatlari’ tarawi’ndag’i’ qatnasi’qlardi’ ta’rtiplestiredi.

2-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’ndag’i’ Ni’zam hu’jjetleri.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetleri usi’ ni’zamnan ha’m basqa da ni’zam hu’jjetlerinen ibarat boladi’.

3-ctatya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jat yetiw huqi’qi’.
Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ puqaralari’ ma’mleketlik uyi’mlarg’a arzalar, usi’ni’slar ha’m shag’i’mlar menen mu’ra’jat yetiw huqi’qi’na iye.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jat yetiw huqi’qi’nan paydalani’wlari’ basqa adamlardi’n’, ja’miyettin’ ha’m ma’mlekettin’ huqi’qlari’na, yerkinliklerine ha’m ni’zamli’ ma’plerine zi’yan keltirmewi tiyis.
Si’rt yel ma’mleketlerinin’ puqaralari’ ha’m puqarali’qqa iye yemes adamlar Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ma’mleketlik uyi’mlari’na usi’ Ni’zamg’a muwapi’q mu’ra’jat yetiw huqi’qi’na iye.
Puqaralar ta’repinen puqaralardi’n’ wo’zin-o’zi basqari’w uyi’mlari’na mu’ra’jat yetiw tarawi’ndag’i’ qatnasi’qlar usi’ Ni’zam menen ta’rtiplestiriledi.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’, yeger ni’zamlarda wolardi’ qarap shi’g’i’wdi’n’ basqasha ta’rtibi belgilengen bolsa, usi’ Ni’zamg’a muwapi’q qarap shi’g’i’lmaydi’.

4-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ni’n’ formalari’.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ awi’zeki yamasa jazba formada beriledi. Puqaralardi’n’ awi’zeki yamasa jazba formadag’i’ mu’ra’jatlari’ ten’dey a’hmiyetke iye boladi’.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ jeke ta’rtipte yamasa ja’ma’a’t ta’repinen beriliwi mu’mkin.

5-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ni’n’ tu’rleri.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ arzalar, usi’ni’slar yamasa shag’i’mlar tu’rinde boli’wi’ mu’mkin.
Arza puqaralardi’n’ wo’z huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’plerin iske asi’ri’wda ja’rdem ko’rsetiw haqqi’nda wo’tinishi bayan yetilgen mu’ra’jati’ boli’p tabi’ladi’.
Usi’ni’s puqaralardi’n’ ma’mleketlik ha’m ja’miyetlik jumi’sti’ jetilistiriw boyi’nsha pikirlerin wo’z ishine alg’an mu’ra’jati’ boli’p tabi’ladi’.
Shag’i’m puqaralardi’n’ buzi’lg’an huqi’qlari’n, yerkinliklerin ha’m ni’zamli’ ma’plerin tiklew haqqi’nda talabi’ bayan yetilgen mu’ra’jati’ boli’p tabi’ladi’.

6-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’na qoyi’latug’i’n talaplar.
Mu’ra’jatlarda puqarani’n’ familiyasi’, (ismi, a’kesinin’ ismi), ma’kan jayi’ haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlar ko’rsetilgen, arza, usi’ni’s yamasa shag’i’mni’n’ mazmuni’ bayan yetilgen boli’wi’ tiyis.
Jazba mu’ra’jatlarda mu’ra’jat yetiwshinin’ imzasi’ boli’wi’ lazi’m. Mu’ra’jatqa wo’zinin’ imzasi’n qoyi’w imkaniyati’ bolmag’an jag’dayda, bunday mu’ra’jatlar woni’ jazi’p bergen adamni’n’ imzasi’ menen tasti’yi’qlani’p, woni’n’ da familiyasi’, ismi, a’kesinin’ ismi jazi’p qoyi’ladi’.
Puqarani’n’ familiyasi’ (ismi, a’kesinin’ ismi), ma’kan jayi’ haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlar ko’rsetilmegen yamasa wol haqqi’nda jalg’an mag’li’wmatlar ko’rsetilgen, sonday-aq imzasi’ qoyi’lmag’an jazba mu’ra’jatlar iyesiz dep yesaplanadi’ ha’m qarap shi’g’i’lmaydi’.

7-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ ha’m g’alaba xabar qurallari’.
Puqaralardi’n’ ma’mleketlik uyi’mlarg’a gazetalar, jurnallar, televidenie, radio ha’m basqa da g’alaba qurallari’ni’n’ redakciyalari’ arqali’ kelip tu’sken mu’ra’jatlari’ usi’ ni’zamda na’zerde tuti’lg’an ta’rtipte ha’m mu’ddetlerde ko’rip shi’g’i’ladi’.
Puqaralardi’n’ g’alaba xabar qurallari’na jollag’an mu’ra’jatlari’nan g’alaba xabar qurallari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q ja’miyetlik pikirdi u’yreniw ha’m sa’wlelendiriw ushi’n paydalani’li’wi’ mu’mkin.

8-statya. Puqaralardi’ qabi’l yetiw.
Ma’mleketlik uyi’mlarda puqaralardi’ qabi’l yetiw sho’lkemlestiriledi. Puqaralardi’ qabi’l yetiw basshi’ yamasa basqa da lawazi’mli’ adam ta’repinen a’melge asi’ri’ladi’. Buni’n’ ushi’n ma’mleketlik uyi’mlarda arnawli’ bo’limsheler du’ziliwi mu’mkin, puqaralardi’ qabi’l yetiw ushi’n juwapker bolg’an lawazi’mli’ adamlar belgilep qoyi’ladi’.
Qabi’l yetiw belgilengen ku’n ha’m saatlarda puqaralar ushi’n qolay waqi’tta wo’tkeriledi. Qabi’l yetiw kestesi puqaralardi’n’ di’qqati’na jetkeriledi.
Puqara awi’zeki tu’rde mu’ra’jat yetkeninde wo’zinin’ kim yekenin tasti’yi’qlawshi’ hu’jjet ko’rsetiwi tiyis.
Yeger puqarani’n’ bir neshe ret yetken mu’ra’jati’ tiykarsi’z, ni’zamg’a qarsi’ bolsa yamasa woni’n’ mu’ra’jati’ boyi’nsha qarar qabi’l yetip boli’ng’an bolsa, woni’ qabi’l yetiwden bas tarti’li’wi’ mu’mkin.
Ma’mleketlik uyi’mlarda puqaralardi’ qabi’l yetiw ta’rtibi usi’ uyi’mlardi’n’ basshi’lari’ ta’repinen belgilenedi.

9-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ boyi’nsha is ju’rgiziw.
Ma’mleketlik uyi’mlarda puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ boyi’nsha is ju’rgiziw ni’zam hu’jetlerinde belgilengen ta’rtipte ali’p bari’ladi’.

II. Puqaralardi’n’ mu’ra’jat yetiw huqi’qlari’ni’n’ kepillikleri

10-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jat yetiw huqi’qi’nan paydalang’ani’nda i’qti’yarli’li’q.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jat yetiw huqi’qi’ i’qti’yarli’li’q tiykari’nda a’melge asi’ri’ladi’. Hesh kim qanday da bir mu’ra’jatti’ qorg’awg’a yamasa wog’an qarsi’ qarati’lg’an ha’reketlerde qatnasi’wg’a ma’jbu’r yetiliwi mu’mkin yemes.

11-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jat yetiw huqi’qi’nan paydalang’ani’nda kemsitiwge jol qoyi’lmasli’g’i’.
Puqaralar mu’ra’jat yetiw huqi’qi’nan paydalang’ani’nda wolardi’ ji’ni’si’, rasasi’, milleti, tili, dini, socialli’q shi’g’i’si’, isenimleri, jeke ha’m socialli’q jag’dayi’na qarap kemsitiw qadag’an yetiledi.

12-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qabi’l yetiw ha’m qarap shi’g’i’wdi’n’ ma’jbu’riyligi.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ minnetli tu’rde qabi’l yetiliwi ha’m qarap shi’g’i’li’wi’ tiyis, usi’ Ni’zamni’n’ 6-statyasi’ni’n’ u’shinshi bo’liminde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Puqara woni’n’ mu’ra’jati’n qabi’l yetiw ha’m qarap shi’g’i’wdan tiykarsi’z tu’rde bas ti’rti’li’wi’ u’stinen bag’i’ni’shli’g’i’ ta’rtibinde joqari’ turg’an uyi’mg’a yamasa tikkeley sudqa shag’i’m yetiwge haqi’li’.

13-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’na baylani’sli’ ma’lim bolg’an mag’li’wmatlardi’ ja’riya yetiwge jol qoyi’lmasli’g’i’.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qarap shi’qqanda puqaralardi’n’ jeke wo’mirine baylani’sli’ mag’li’wmatlar wolardi’n’ kelisimisiz, sonday-aq ma’mleketlik si’r yamasa basqa da ni’zam menen qorg’alatug’i’n si’r yesaplang’an mag’li’wmatlar ha’m, yeger puqaralardi’n’ huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’plerin kemsitetug’i’n bolsa, basqa xabarlar ma’mleketlik uyi’mlardi’n’ xi’zmetkerleri ta’repinen ja’riya yetiliwine jol qoyi’lmaydi’.
Mu’ra’jatqa qatnasi’ bolmag’an, puqarani’n’ wo’zine tiyisli mag’li’wmatlardi’ sorasti’ri’p biliwge jol qoyi’lmaydi’.
Puqarani’n’ wo’tinishi boyi’nsha woni’n’ wo’zine tiyisli birde-bir mag’li’wmat ja’riya yetilmewi tiyis.

14-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jat yetiwlerine baylani’sli’ wolardi’n’ qa’wipsizliginin’ kepillikleri.
Puqaralardi’ ha’mde wolardi’n’ shan’araq ag’zalari’n wo’zlerinin’ huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’plerin iske asi’ri’w yamasa qorg’aw maqsetlerinde ma’mleketlik uyi’mlarg’a mu’ra’jat yetkeni ushi’n quwdalaw qadag’an yetiledi.

III. Puqaralardi’n’ arzalar, usi’ni’slar ha’m shag’i’mlar beriw ha’m wolardi’ qarap shi’g’i’w ta’rtibi

15-statya. Arzalar, usi’ni’slar ha’m shag’i’mlardi’ beriw ta’rtibi.
Puqaralardi’n’ arza, usi’ni’s ha’m shag’i’mlari’ wolarda qoyi’lg’an ma’selelerdi sheshiw wa’killigine kiretug’i’n ma’mleketlik uyi’mg’a tikkeley yamasa bag’i’ni’shli’g’i’ ta’rtibinde joqari’ turi’wshi’ uyi’mg’a beriledi.
Puqara arza, usi’ni’s ha’m shag’i’mdi’ tikkeley wo’zi beriwge, sonday-aq bug’an baylani’sli’ wa’killikti wo’zinin’ wa’kiline beriwge yamasa mu’ra’jatti’ baylani’s qurallari’ arqali’ jiberiwge haqi’li’. Jasi’ jetpegenler ha’m wo’z ha’reketine juwap bere almaytug’i’n adamlardi’n’ ma’plerin go’zlep arza, usi’ni’s ha’m shag’i’m wolardi’n’ wa’killeri ta’repinen ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an ta’rtipte beriliwi mu’mkin.
Arza, usi’ni’s ha’m shag’i’mg’a wolar boyi’nsha bunnan aldi’n qabi’l yetilgen, puqaradag’i’ bar bolg’an qararlar (yamasa wolardi’n’ nusqalari’), sonday-aq arza, usi’ni’s ha’m shag’i’mdi’ qarap shi’g’i’w ushi’n za’ru’r bolg’an basqa da hu’jjetler qosa keltiriliwi mu’mkin.

16-statya. Arzalar, usi’ni’slar ha’m shag’i’mlardi’ beriw mu’ddetleri.
Puqaralardi’n’ arza, usi’ni’s ha’m shag’i’mlar beriwi ushi’n mu’ddet belgilenbeydi. Ayi’ri’m jag’daylarda tiyisli ma’mleketlik uyi’mni’n’ arza, usi’ni’s ha’m shag’i’mdi’ qarap shi’g’i’w mu’mkinshiligine, puqaralardi’n’ huqi’q ha’m yerkinliklerin wo’z waqti’nda iske asi’ri’w, wolardi’n’ ni’zamli’ ma’plerin qorg’awdi’ ta’miyinlew za’ru’rligine baylani’sli’ bolsa, sonday-aq Ni’zamlarda na’zerde tuti’lg’an basqada tiykarlarg’a bola, bunday ma’mleketlik uyi’mlarg’a arza, usi’ni’s ha’m shag’i’mlardi’ beriw mu’ddeti belgileniwi mu’mkin.
Bag’i’ni’shli’g’i’ ta’rtibinde joqari’ turg’an uyi’mg’a arza yamasa shag’i’m puqarag’a woni’n’ huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’plerin buzatug’i’n ha’reketler (ha’reketsizlik) islengeni yamasa qararlar qabi’l yetilgeni haqqi’nda ma’lim boli’p qalg’an waqi’ttan baslap bir ji’l ishinde beriliwi mu’mkin. Sebepli jag’daylarg’a bola wo’tkerilip jiberilgen mu’ddet arza yamasa shag’i’mdi’ qarap shi’g’i’wshi’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen qayta tiklenedi.

17-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qarap shi’g’i’w.
Puqaralardi’n’ ma’mleketlik uyi’mg’a kelip tu’sken mu’ra’jatlari’ usi’ uyi’mni’n’ wo’zi yamasa mu’ra’jatlardi’ qarap shi’g’i’w boyi’nsha minnetler ju’klengen lawazi’mli’ adam ta’repinen qarap shi’g’i’ladi’.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’, yeger wolarda qoyi’lg’an ma’selelerdi sheshiw bul uyi’mni’n’ wa’killiklerine kirmeytug’i’n ma’mleketlik uyi’mg’a jiberilgen bolsa, wonda bes ku’nnen keshiktirmesten tiyisli uyi’mlarg’a jiberiledi ha’m bul haqqi’nda puqarag’a xabar yetiledi. Mu’ra’jatlardi’ qarap shi’g’i’w ushi’n basqa ma’mleketlik uyi’mlarg’a tiykarsi’z tu’rde beriw yamasa wolardi’n’ qararlari’ yamasa ha’reketleri u’stinen shag’i’m yetilip ati’rg’an ma’mleketlik uyi’mlarg’a yaki lawazi’mli’ adamlardi’n’ wo’zine jiberiw qadag’an yetiledi. Yeger puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’nda wolardi’ tiyisli uyi’mlarg’a jiberiw ushi’n za’ru’r mag’li’wmatlar bolmasa, bul mu’ra’jatlar sol mu’ddetler ishinde tiykarlang’an tu’sindiriwler menen puqarani’n’ wo’zine qaytari’ladi’.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n ha’r ta’repleme ha’m wobektiv tu’rde qarap shi’g’i’w ushi’n qosi’msha ma’limlemeler, mag’li’wmatnamalar ha’m materiallarg’a za’ru’rlik payda bolsa, usi’ mu’ra’jatti’ qarap shi’g’i’p ati’rg’an ma’mleketlik uyi’mni’n’ lawazi’mli’ adami’ qosi’msha mag’li’wmat ji’ynawi’ mu’mkin.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jati’n qarap shi’g’i’p ati’rg’an ma’mleketlik uyi’m za’ru’r bolg’an jag’daylarda mu’ra’jatti’ sol wori’nni’n’ wo’zinde qarap shi’g’i’li’wi’n ta’miyinlewi tiyis.
Ayi’ri’m jag’daylarda, mu’ra’jat yetken adamni’n’ wo’zi yamasa basqa adamni’n’ joqli’g’i’nda mu’ra’jatti’ qarap shi’g’i’wdi’n’ mu’mkinshiligi bolmasa, wolar ma’mleketlik uyi’mni’n’ lawazi’mli’ adami’ ta’repinen shaqi’ri’li’wi’ mu’mkin.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ boyi’nsha qabi’l yetilgen qararlarg’a ma’mleketlik uyi’mni’n’ basshi’si’ yamasa basqa wa’killik berilgen lawazi’mli’ adami’ qol qoyadi’.
Yeger arza, usi’ni’s yamasa shag’i’mda bayan yetilgen ma’selelerdi sheshiw waqti’nda xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ jumi’si’n tekseriw za’ru’rligi payda bolsa, wonda wol ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q a’melge asi’ri’ladi’.

18-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qarap shi’g’i’w mu’ddetleri.
Puqaralardi’n’ usi’ni’slari’ kelip tu’sken ku’nnen baslap bir ay mu’ddet ishinde qarap shi’g’i’ladi’, qosi’msha u’yrenip shi’g’i’wdi’ talap yetetug’i’n usi’ni’slar bug’an kirmeydi ha’m bul haqqi’nda usi’ni’s kirgizgen adamg’a won ku’nlik mu’ddet ishinde ma’lim yetiledi.
Arzalar yamasa shag’i’mlar ma’seleni tiykari’nan sheshiwge minnetli bolg’an ma’mleketlik uyi’mg’a kelip tu’sken ku’nnen baslap bir ayg’a deyin bolg’an mu’ddet ishinde, al qosi’msha u’yrenip shi’g’i’wdi’ ha’m tekseriwdi talap yetpeytug’i’n arza ha’m shag’i’mlar bolsa won bes ku’nnen keshiktirilmey qarap shi’g’i’ladi’.
Arza yamasa shag’i’mdi’ qarap shi’g’i’w ushi’n tekseriw wo’tkeriw, qosi’msha materiallardi’ talap yetip ali’w yamasa basqa da ilajlardi’ ko’riw za’ru’r bolg’an jag’daylarda, arza yamasa shag’i’mdi’ qarap shi’g’i’w mu’ddeti tiyisli ma’mleketlik uyi’mni’n’ basshi’si’ ta’repinen ayi’ri’qshali’q ta’rtibinde uzag’i’ menen bir aydan ko’p bolmag’an mu’ddetke sozi’li’wi’ mu’mkin ha’m bul haqqi’nda arza yamasa shag’i’m bergen adamg’a ma’lim yetiledi.

IV. Mu’rajatlardi’ qarap shi’g’i’wda puqaralardi’n’ huqi’qlari’ ha’m ma’mleketlik uyi’mlardi’n’ minnetleri

19-statya. Mu’ra’jatlardi’ qarap shi’g’i’wda puqaralardi’n’ jeke qatnasi’w huqi’qi’.
Mu’ra’jat ma’mleketlik uyi’mlar ta’repinen qarap shi’g’i’li’p ati’rg’anda puqara mu’ra’jatti’n’ qarap shi’g’i’li’wi’ni’n’ bari’si’ haqqi’nda mag’li’wmat ali’w, wa’jlerin wo’zi jeke bayan yetiw ha’m tu’sinikler beriw, mu’ra’jatti’ tekseriw materiallari’ ha’m qarap shi’g’i’wdi’n’ na’tiyjeleri menen tani’si’w, qosi’msha materiallar usi’ni’w yamasa wolardi’ basqa uyi’mlardan sorap ali’w haqqi’nda wo’tinish yetiw, advokat yamasa wo’zinin’ wa’kilinin’ xi’zmetlerinen paydalani’w huqi’qi’na iye boladi’.
Mu’ra’jatti’ qarap shi’g’i’p ati’rg’an ma’mleketlik uyi’mlardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ puqaralarg’a wolardi’n’ huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’plerine tiyisli bolg’an hu’jetler, qararlar ha’m basqa da materiallar menen tani’si’p shi’g’i’w mu’mkinshiligin ta’miyinlewi sha’rt.

20-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qarap shi’g’i’wda qabi’l yetiletug’i’n ilajlar.
Ma’mleketlik uyi’mlar puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qarap shi’g’i’wda ni’zamsi’z ha’reketlerdin’ (ha’reketsizliktin’) da’rha’l aldi’n ali’wg’a baylani’sli’ ilajlar ko’riwi, puqaralardi’n’ huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’plerinin’ buzi’li’wi’na ali’p kelip ati’rg’an sebepler ha’m sha’rayatlardi’ ani’qlawi’, mu’ra’jat yetkeni sebepli puqaralardi’ quwdalawdi’n’ belgilengen ta’rtipte aldi’n-ali’wi’ sha’rt.

21-statya. Puqarani’n’ mu’ra’jati’n qarap shi’qqan ma’mleketlik uyi’mni’n’ minnetleri.
Puqarani’n’ mu’ra’jati’n qarap shi’qqan ma’mleketlik uyi’m wog’an mu’ra’jatti’ qarap shi’g’i’wdi’n’ na’tiyjeleri tuwrali’ ha’m qabi’l yetilgen qarardi’n’ mazmuni’ haqqi’nda jazba tu’rde xabar yetiwi sha’rt.
Arza yamasa shag’i’m boyi’nsha qarar qabi’l yetken ma’mleketlik uyi’mni’n’ lawazi’mli’ adami’, yeger puqara qararg’a narazi’ bolsa, wog’an qabi’l yetilgen qarar u’stinen shag’i’m yetiw ta’rtibin tu’sindiriwi sha’rt.
Puqarani’n’ mu’ra’jati’n qarap shi’qqan ma’mleketlik uyi’m, woni’n’ lawazi’mli’ adami’ mu’ra’jatti’ qarap shi’g’i’wdi’n’ na’tiyjeleri boyi’nsha qabi’l yetilgen qarardi’n’ wori’nlani’wi’n qadag’alawg’a, yeger puqarag’a woni’n’ huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’plerinin’ buzi’li’wi’ na’tiyjesinde za’lel yamasa moralli’q zi’yan keltirilgen bolsa, ni’zamda belgilengen ta’rtipte za’lel worni’n qaplaw yamasa moralli’q zi’yandi’ wo’tewge deyin ilajlar ko’riwi de sha’rt.

22-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’na baylani’sli’ jumi’sti’ tallap shi’g’i’w.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qarap shi’g’i’p ati’rg’an ma’mleketlik uyi’mlar puqaralardi’n’ huqi’qlari’, yerkinlikleri ha’m ni’zamli’ ma’pleri, sonday-aq ja’miyettin’ ha’m ma’mlekettin’ ma’plerinin’ buzi’li’wi’n keltirip shi’g’ari’wshi’ sebeplerdi wo’z waqti’nda ani’qlaw ha’m saplasti’ri’w maqsetinde arzalar, usi’ni’slar ha’m shag’i’mlardi’ belgilengen ta’rtipte uli’wmalasti’radi’ ha’m tallap baradi’.

V. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerin buzg’ani’ ushi’n juwapkershilik

23-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerinin’ wori’nlani’wi’n qadag’alaw.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerinin’ wori’nlani’wi’n qadag’alawdi’ ma’mleketlik ha’kimiyat ha’m basqari’w uyi’mlari’ wo’zlerinin’ wa’killikleri sheklerinde ta’miyinleydi.

24-statya. Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerin buzg’ani’ ushi’n lawazi’mli’ adamlardi’n’ juwapkershiligi.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’n qabi’l yetiwden ha’m qarap shi’g’i’wdan tiykarsi’z bas tarti’w, wolardi’ qarap shi’g’i’w mu’ddetlerin sebepsiz buzi’w, ni’zamg’a qayshi’ keletug’i’n qarardi’ qabi’l yetiw, puqarani’n’ buzi’lg’an huqi’qlari’n qayta tiklewdi ha’m mu’ra’jatqa baylani’sli’ qabi’l yetilgen qarardi’n’ wori’nlani’wi’n ta’miyinlemew, puqarag’a woni’n’ huqi’q ha’m yerkinlikleri ha’m de ni’zamli’ ma’plerine tiyisli hu’jjetler, qararlar ha’m basqa da materiallar menen tani’si’p shi’g’i’w mu’mkinshiligin beriwden tiykarsi’z bas tarti’w yamasa puqaralardi’n’ kelisimisiz wolardi’n’ jeke wo’mirine baylani’sli’ mag’li’wmatlardi’ ja’riya yetiw, sonday-aq puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerin basqa da buzi’wlar ni’zamg’a muwapi’q juwapkershilikke tarti’wg’a sebep boladi’.

25-statya. Puqarani’n’ arza yamasa shag’i’mi’n qarap shi’g’i’wda ni’zam talaplari’ni’n’ buzi’li’wi’na baylani’sli’ puqarag’a keltirilgen zi’yandi’ wo’tew.
Puqarani’n’ arzasi’ yamasa shag’i’mi’ qanaatlandi’ri’lg’an jag’dayda, usi’ mu’ra’jat boyi’nsha ni’zamsi’z qarar qabi’l yetken ma’mleketlik uyi’m arza yamasa shag’i’m beriwge ha’m wolardi’ qarap shi’g’i’wg’a baylani’sli’ puqarag’a keltirilgen zi’yandi’, tiyisli ma’mleketlik uyi’mni’n’ talap yetiwi boyi’nsha arza yamasa shag’i’mdi’ qarap shi’g’i’w ushi’n sol wori’nlarg’a bari’wg’a baylani’sli’ jumsalg’an qa’rejetlerdi wo’teydi ha’m usi’ waqi’t ishinde jog’alti’lg’an xi’zmet haqi’ni’ to’leydi. Puqarag’a keltirilgen moralli’q zi’yan sud ta’rtibinde wo’ndiriliwi mu’mkin.
Puqarani’n’ arzasi’n yamasa shag’i’mi’n qarap shi’g’i’wda ni’zam talaplari’ni’n’ buzi’li’wi’na baylani’sli’ wog’an keltirilgen zi’yandi’ wo’tew maqsetinde ma’mleketlik uyi’m ta’repinen to’lengen qarji’lar ayi’pli’ lawazi’mli’ adamnan regress ta’rtibinde wo’ndirilip ali’ni’wi’ mu’mkin.

26-statya. Puqarani’n’ ni’zamsi’z tu’rdegi arza, usi’ni’s yamasa shag’i’m bergeni ushi’n juwapkershiligi.
Puqarani’n’ jala ha’m nami’sqa tiyiwden ibarat bolg’an arza, usi’ni’s yamasa shag’i’mdi’ beriwi ni’zamda belgilengen juwapkershilikke sebep boladi’.

27-statya. Puqaralardi’n’ bile tura jalg’an mag’li’wmatlar bayan yetilgen mu’ra’jatlari’n tekseriwge jumsalg’an qa’rejetlerdi qaplaw.
Bile tura jalg’an mag’li’wmatlar bayan yetilgen mu’ra’jatlardi’ tekseriwge baylani’sli’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen jumsalg’an qa’rejetler puqaradan sudti’n’ qarari’ tiykari’nda wo’ndirilip ali’ni’wi’ mu’mkin.

28-statya. Dawlardi’ sheshiw.
Puqaralardi’n’ mu’ra’jatlari’na baylani’sli’ za’leldin’ worni’n qaplaw ha’m moralli’q zi’yandi’ wo’tew haqqi’ndag’i’ dawlar sud ta’rtibinde qarap shi’g’i’ladi’.


Ko'rip shi'g'i'ldi': 1803

Betler