Qaraqalpaqstan Respublikasi' Ministrler Ken'esi

Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' Ma'mleketlik hu'kimet portali'



Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (91 Kb)    Versiyasi'    Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (91 KB)

«Ijara haqqi’nda» Qaraqlapaqstan Respublikasi’ni’n’ Ni’zami’

I–bo’lim. Uli’wma rejeler

1-statya. Ijara.
Ijara sha’rtnamag’a tiykarlani’lg’an jerde, basqa da ta’biyiy qorlardi’, ka’rxanalardi’ ha’m basqa da mu’liklik komplekslerdi, sonday-aq xojali’q yaki basqa jumi’sta wo’z betinshe a’melge asi’ri’w ushi’n ijarashi’g’a za’ru’rli bolg’an mu’lkti mu’ddetli haqi’li’ wo’zlestiriw, iyelik yetiw ha’m wolardan paydalani’w degen so’z.
Ijara Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zam aktleri menen ti’yi’m sali’nbag’an menshiktin’ barli’q formalari’ndag’i’ ha’m tu’rlerindegi mu’lk jo’nindegi jumi’s salalari’nda qollani’li’wi’ mu’mkin.

2-statya. Ijara haqqi’ndag’i’ ni’zamlar.
Ijarali’q qatnasi’qlar usi’ ni’zam menen ha’m Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ja’ne Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ basqa da ni’zam aktleri menen retlestiriledi.

3-statya. Ijarali’q qatnasi’qlardi’n’ wobekti.
Ha’r qanday mu’lk, jer ha’m basqa da ta’biyiy qorlar ijarali’q qatnasi’qlardi’n’ wobekti boli’wi’ mu’mkin.
Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zam aktleri menen ka’rxanalardi’n’, sho’lkemlerdin’ tu’rleri (tovarlari’), ijarag’a beriwge jol qoyi’lmaytug’i’n mu’lktin’ ha’m ta’biyiy qorlardi’n’ tu’rleri belgilenedi.

4-statya. Ijarali’q qatnasi’qlardi’n’ subektleri.
Ijarag’a beriwshi adam ha’m ijarashi’ ijarali’q qatnasi’qlardi’n’ subektleri boli’p tabi’ladi’.
Mu’liktin’ iyesi yamasa wa’killik bergen uyi’m, soni’n’ ishinde si’rt yellerdin’ yuridikali’q ta’repleri ha’m adamlari’ ijarag’a beriwshi boli’p tabi’ladi’, mu’likti ijarag’a tapsi’ri’w huqi’qi’ solarg’a tiyisli boladi’.
Yuridikali’q ta’repler ha’m adamlar, birliktegi ka’rxanalar ha’m si’rt yellerdin’ yuridikali’q ta’repleri qatnasatug’i’n xali’q arali’q birlespeler ha’m sho’lkemler, sonday-aq si’rt yel ma’mleketleri, xali’q arali’q sho’lkemler ijarag’a beriwshiler boli’wi’ mu’mkin.
Si’rt yellerdin’ yuridikali’q ta’replerinin’ ha’m adamlari’ni’n’ ma’mleketlik mu’likti ijarag’a beriwge qatnasi’wi’ Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen retlestiriledi.

5-statya. Ijarani’n’ sha’rtnamasi’.
Ijarani’n’ sha’rtnamasi’ ijarali’q qatnasi’qlardi’n’ payda boli’wi’ni’n’ tiykari’ boli’p tabi’ladi’, bul sha’rtnama ta’replerdin’ i’qti’yarli’ ha’m toli’q ten’ huqi’qli’g’i’ baslamalari’nda belgili bir mu’ddetke du’ziledi. Bunda awi’l xojali’q maqsetlerine paydalani’w ushi’n jerdin’, basqa da ta’biyiy qorlardi’n’ ijarasi’ uzaq mu’ddetli si’patqa iye boli’wi’ – 5 ji’ldan kem bolmawi’ tiyis.
Ijarani’n’ sha’rtnamasi’ konkursli’ tiykarda yamasa aukcion arqali’ du’ziliwi mu’mkin.
Ijarani’n’ sha’rtnamasi’nda mi’nalar na’zerde tuti’ladi’:
ijarag’a beriletug’i’n mu’liktin’ qurami’ ha’m quni’ woni’ tapsi’ri’w ta’rtibi;
ijarani’n’ mu’ddetleri;
ijarali’q to’lemnin’ sha’rtleri ha’m mug’dari’, woni’ wo’tkeriw mu’ddetleri;
ijarag’a beriwshi ijarag’a beriwi tiyis bolg’an mu’liktin’ jag’dayi’, ijarali’q mu’likti paydalani’w sha’rtleri;
sha’rtnama toqtati’lg’annan keyin mu’likti ijarag’a beriwshige qaytari’w ta’rtibi ha’m woni’n’ jag’dayi’;
ijarag’a ali’ng’an mu’likti qayta tiklew ha’m won’law boyi’nsha ta’replerdin’ minnetleri;
toli’q amortizaciyadan keyin mu’liktin’ bunnan bi’layda tiyisli boli’w sha’rtleri;
son’i’nan sati’p ali’w menen tapsi’ri’lg’an bolsa, wonda usi’ ijarag’a ali’ng’an mu’likti sati’p ali’w sha’rtleri, ta’rtibi ha’m mu’ddetleri;
ijarag’a ali’ng’an mu’likti qosi’msha ijarag’a tapsi’ri’w sha’rtleri, ta’rtibi ha’m mu’mkinshiligi;
ta’rtiplerdin’ juwapkershiligi.
Jer ha’m basqa da ta’biyiy qorlar ijaraijarashi’ni’n’ sha’rtnamasi’na, sonday-aq maqsetke muwapi’q ta’biyiy wobektti aqalg’a ug’ras paydalani’w boyi’nsha ijarashi’ni’n’ minnetlerin na’zerde tutatug’i’n rejeler de kiredi.
Ijarani’n’ sha’rtnamasi’nda wo’ndirislik yemes salag’a kiretug’i’n ijarag’a beriwshinin’ mu’lik wobektleri ha’m wolardi’n’ quni’ ayi’ri’m tu’rde atap ko’rsetiledi, usi’ wobektler jo’nindegi minnetlemeler (olardi’n’ saqlani’w, iri remont) ko’rsetiledi.
Ijarani’n’ sha’rtnamasi’na basqa da sha’rtler kirgiziliwi mu’mkin.

6-statya. Ijarag’a ali’ng’an mu’liktin’ quni’.
Ijarag’a beriletug’i’n mu’liktin’ quni’n ijarag’a beriwshi belgileydi. Ijarag’a tapsi’ri’latug’i’n ma’mleketlik mu’liktin’ quni’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ ni’zamlari’na muwapi’q belgilenedi.

7-statya. Mu’likti ijarashi’g’a tapsi’ri’w.
Ijarag’a beriwshi adam mu’likti woni’n’ maqsetine yamasa sha’rtnamada tuti’lg’an jag’dayda ijarashi’g’a tapsi’ri’wg’a minnetli boladi’.
Ijarag’a beriwshi adam paydalani’wg’a kesent keltiretug’i’n mu’liktin’ kemshilikleri ushi’n juwap beredi, ha’tte sha’rtnama du’zerde bul kemshiliklerdi bilmegen jag’dayda da wol juwap beredi.
Yeger, ijarag’a beriwshi adam ijarag’a tapsi’ri’lg’an mu’likti ijarashi’ni’n’ paydalani’wi’na wo’z waqti’nda wo’tkermese, ijarashi’ wonnan usi’ mu’likti talap yetiwge ha’m sha’rtnamani’ wori’nlawdan’ keshigiwinen keltirilgen za’leldi wo’tewde talap yetiwge yamasa sha’rtnamadan bas tarti’wg’a ha’m sha’rtnamani’n’ wori’nlanbag’anli’g’i’nan wo’zine keltirilgen za’lellerdi wo’ndirip ali’wg’a haqi’li’.

8-statya. Ijarag’a ali’ng’an mu’likti qosi’msha ijarag’a tapsi’ri’w.
Yeger, Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’, Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen ha’m ijarani’n’ sha’rtnamasi’ menen basqa jag’day na’zerde tutlmag’an bolsa, ijarashi’ ijarag’a ali’ng’an mu’likti, jerdi ha’m basqa da qorlardi’ yamasa wolardi’n’ bir bo’legin qosi’msha ijarag’a beriwge haqi’li’. Bunda ijarashi’ ijarag’a beriwshinin’ aldi’nda sha’rtnama boyi’nsha juwapkerli adam boli’p qaladi’.

9-statya. Ijara payti’ndag’i’ menshik.
Mu’likti ijarag’a tapsi’ri’w usi’ mu’likke bolg’an menshik huqi’qi’n tapsi’ri’wg’a ali’p kelmeydi.
Ijarag’a alg’an mu’likti paydalani’w menen tayarlang’an wo’nim ha’m bunnan ali’ng’an da’ramat, sonday-aq ijarag’a ali’ng’an mu’likten tu’sken payda (da’ramat) yesabi’nan sati’p ali’ng’an mu’lik, yeger Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ yamasa sha’rtnama menen basqa jag’day na’zerde tuti’lmag’an bolsa, ijarashi’g’a tiyisli boladi’. Sha’rtnamani’n’ mu’ddeti wo’tkennen keyin yamasa wol buzi’lg’an payi’tta ijarashi’ wolardi’n’ quni’n ijarag’a beriwshige wo’tew huqi’qi’na iye boladi’.
Ijarag’a ali’ng’an qi’ytaq jerde wo’zinin’ yamasa qari’zg’a ali’ng’an qarji’lardi’n’ yesabi’nan wo’ndirislik ha’m wo’ndirislik yemes maqsettegi za’ru’rli jaylar, soni’n’ ishinde turaq jaylar sali’w, quri’li’sti’n’ uli’wma qa’delerin saqlaw boyi’nsha ijarashi’ni’n’ huqi’qi’ sha’rtnamada na’zerde tuti’li’wi’ tiyis. Bunda ijara sha’rtnamasi’ni’n’ ha’reketi toqtag’annan keyin usi’ jaylardi’n’ ha’m quri’li’slardi’n’ kimge tiyisli bolatug’i’nli’g’i’ kelisip ali’ni’wi’ tiyis.
Ijarag’a beriwshinin’ ruxsati’si’z ijarag’a ali’ng’an aymaqti’ ko’shiriw mu’mkin bolmaytug’i’n jaylar ha’m quri’li’slar ijarashi’ni’n’ qarji’lari’na sali’ng’an wobektler ijarag’a beriwshige tiyisli boladi’. Yeger ijarag’a beriwshi bulardi’ buzi’wdi’ talap yetse, wonda ijarashi’ bulardi’ wo’zinin’ yesabi’nan buzi’wg’a ha’m solardi’ buzi’wg’a baylani’sli’ bolg’an shi’g’i’nlardi’ wo’tewge minnetli.
Woni’n’ ustavi’ menen na’zerde tuti’lg’an sha’rtlerdi ha’m ta’rtipti ijarali’q ka’rxanani’n’ menshiginde turg’an mu’liklerde woni’n’ miynet ja’ma’a’ti ag’zalari’ni’n’ jeke qosqan u’lesi ani’qlanadi’, sonday-aq aqsha ha’m basqa da mu’liklik to’lemlerdin’ mug’darlari’ belgilenedi.
Miynet ja’ma’a’ti ag’zasi’ni’n’ ustavqa muwapi’q ijarag’a ali’ng’an ka’rxana mu’lkine qosqan u’lesinin’ quni’na bahali’ qag’azlar beriiwi mu’mkin. Ko’rsetilgen bahali’ qag’azlarg’a wo’ndiristin’ aqi’rg’i’ na’tiyjelerinde ha’m ka’rxanani’ rawajlandi’ri’w wazi’ypalari’na tiykarlana woti’ri’p, miynet ja’ma’a’ti belgileytug’i’n mug’darlarda dividendler to’lenedi. Bahali’ qag’azlardi’n’ nag’i’z quni’ ka’rxana ustavi’ menen na’zerde tuti’lg’an jag’daylarda bahali’ qag’az uslawshi’larg’a to’lenedi.
Ka’rxanani’n’ ustavi’na miynet qatnasi’qlari’n toqtati’w miynet ja’ma’a’tinin’ ag’zalari’na dividentler to’lew ta’rtibi ha’m sha’rtleri belgilenedi.
Ijarali’q ka’rxanani’n’ i’qti’yari’nda qalatug’i’n paydani’ (da’ramatti’) bo’listiriw ijarali’q ka’rxana ja’ma’a’tinin’ sheshimine muwapi’q a’melge asi’ri’ladi’.

10-statya. Ijarashi’ni’n’ yesabi’nan aqsha qarji’lari’n shi’g’ari’p taslaw.
Ijarani’n’ yesabi’nan aqsha qarji’lari’n shi’g’ari’p taslaw tiyisli sudti’n’ ko’rsetpesi yamasa sheshimi boyi’nsha islenedi.
Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zam aktleri menen na’zerde tuti’lg’an jag’daylarda ijarashi’ni’n’ yesabi’nan aqsha qarji’lari’n mu’ddetsiz ta’rtipte shi’g’ari’p taslawg’a jol qoyi’ladi’.

11-statya. Ijarag’a ali’ng’an mu’likti jaqsi’law.
Ijarashi’ ijarag’a ali’ng’an mu’liktin’ qurami’na wo’z betinshe wo’zgerisler kirgiziwge, rekonstrukciya islewge, ken’eytiwge, yeger sha’rtnama menen basqa jag’day na’zerde tuti’lmag’an bolsa woni’n’ quni’n ko’beytetug’i’n texnika menen qayta qurallandi’ri’wg’a, ken’eytiwge haqi’li’.
Yeger ijarag’a ali’ng’an mu’lik beriwshinin’ ruxsati’ menen jaqsi’lang’an bolsa, sha’rtnamani’n’ mu’ddeti wo’tkennen keyin yamasa woni’ buzg’an payi’tta ijarashi’, yeger ni’zam yamasa sha’rtnama menen basqa jag’day na’zerde tuti’lmag’an bolsa usi’ maqsette jumsalg’an barli’q shi’g’i’nlardi’n’ wo’teliwin talap yetiwi haqi’li’.
Ijarag’a beriwshinin’ ruxsati’si’z jaqsi’lang’an mu’likler ha’m za’lel keltirmesten ijarag’a ali’ng’an mu’likten ajrati’lmaytug’i’n woni’n’ bo’limleri sha’rtnamani’n’ mu’ddeti wo’tkennen keyin yamasa wol buzi’lg’an jag’dayda haqi’ to’lenbesten ijarag’a beriwshinin’ i’qti’yari’na wo’tedi.
Yeger ijarag’a ali’ng’an mu’likke zi’yan keltirmey ajrati’latug’i’n bolsa ijarag’a beriwshinin’ ruxsati’si’z jaqsi’lang’an mu’likti, yeger ijarag’a beriwshi wolardi’n’ quni’n wo’tewge kelispese ijarashi’ tarti’p ali’wi’ mu’mkin.

12-statya. Ijarali’q to’lem.
Ijarali’q to’lem ta’replerdin’ wo’z-ara kelisimi boyi’nsha ijarani’n’ sha’rtnamasi’ menen belgilengen, woni’n’ u’stine jer ha’m ta’biyiy qorlar ushi’n ijarali’q to’lem Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen belgilenetug’i’n ta’rtipte ha’m sheklerde belgilenedi.
Ijarali’q to’lem ijarag’a berilgen mu’liktin’ iyesine wo’tkeriledi. Bunda yeger ma’mleketlik mu’lki ijarag’a berilgen bolsa, ijara to’lemi ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte bo’listiriliwi lazi’m.
Ijarali’q to’lem barli’q, ijarag’a ali’natug’i’n mu’lik ushi’n yamasa wolardi’n’ ha’r bir wobekti boyi’nsha natural, aqshalay yamasa aralas formalarda belgileniwi mu’mkin.
Ijarali’q to’lemnin’ mug’darlari’ ta’reperdin’ kelisimi boyi’nsha sha’rtnama menen na’zerde tuti’lg’an mu’ddetlerde wo’zgeriwi mu’mkin. Bular woraylasti’ri’li’p belgilengen bahalar ha’m tarifler wo’zgergen jag’daylarda ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zam aktleri menen na’zerde tuti’lg’an basqa da jag’daylarda ta’replerdin’ birewinin’ talap yetiwi boyi’nsha mu’ddetinen buri’n qayta qarali’wi’ mu’mkin.

13-statya. Ijarani’n’ sha’rtnamasi’n qayta baslaw.
Yeger sha’rtnamani’n’ mu’ddeti wo’tkennen keyin ijarashi’ ali’ng’an mu’likten paydalani’wdi’ dawam yete berse ha’m ijarag’a beriwshi adam sha’rtnamani’n’ mu’ddeti wo’temen degenshe bul jo’ninde qarsi’li’q bildirmegen bolsa, yeger sha’rtnama menen basqa jag’day na’zerde tuti’lmag’an bolsa, wonda sha’rtnama sol mu’ddetke qayta baslang’an boli’p yesaplanadi’.
Sha’rtnama boyi’nsha wo’z u’stine ali’ng’an minnetlemelerdi tiyisli da’rejede wori’nlag’an ijarashi’ sha’rtnamani’n’ mu’ddeti wo’tkennen keyin basqa adamlardi’n’ aldi’nda sha’rtnamani’ qayta baslaw boyi’nsha arti’qmashi’li’qqa iye boladi’.
Sha’rtnama qayta baslaw payti’nda ta’replerdin’ kelisimi boyi’nsha woni’n’ sha’rtleri wo’zgeriwi mu’mkin.

14-statya. Ijara sha’rtnamasi’ni’n’ sha’rtlerin wo’zgertiw. Woni’ buzi’w, toqtati’w ha’m sozi’w.
Ijara sha’rtnamasi’ni’n’ sha’rtlerin wo’zgertiwge woni’ buzi’wg’a ha’m toqtati’wg’a ta’replerdin’ kelisimi boyi’nsha jol qoyi’ladi’.
Ta’replerdin’ birewinin’ talap yetiwi boyi’nsha ijara sha’rtnamasi’ ta’replerdin’ birewi sha’rtnamani’n’ sha’rtlerin buzg’an jag’dayda tiyisli sudti’n’ sheshimi boyi’nsha buzi’li’wi’ mu’mkin.
Ijarashi’ mayi’p boli’p yamasa jumi’sqa jaramay qalg’an jag’dayda sha’rtnamani’n’ ha’reketi Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen belgilengen ta’rtipte ha’m sha’rtlerde toqtaydi’. Bunday jag’daylarda woni’n’ semya ag’zalari’ni’n’ biri ijara sha’rtnamasi’n du’ziw ushi’n arti’qmash huqi’qqa iye boladi’. Ijarani’n’ sha’rtnamasi’ sonday-aq islegen ji’nayatlari’ ushi’n sha’rtnamani’ bunnan bi’lay wori’nlaw mu’mkinshiligin joqqa shi’g’aratug’i’n usi’l menen toqtaydi’.

15-statya. Mu’lik basqa menshik iyesine wo’tken payi’tta ijara sha’rtnamasi’ ha’reketinin’ saqlani’wi’.
Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ menshik haqqi’ndag’i’ ni’zamlari’nda atap ko’rsetilgen ijarag’a ali’ng’an mu’liktin’ menshik huqi’qlari’ yamasa basqa da huqi’qlar ijarag’a beriwshiden basqa adamg’a wo’tken jag’dayda buri’n du’zilgen sha’rtnama ku’shin saqlap qaladi’ ha’m yeger Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen basqa jag’day na’zerde tuti’lmag’an bolsa wol jan’a menshik iyesi jo’nindegi wo’z ku’shin saqlap qaladi’.
Menshik iyesi yemes yuridikali’q ta’rep qayta sho’lkemlestirilgen jag’dayda ijarag’a beriwshi si’pati’nda woni’n’ minnetleri ha’m huqi’qlari’, yeger Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen basqa jag’day na’zerde tuti’lmag’an bolsa huqi’q miyrasxorlari’na wo’tedi.

16-statya. Ijarashi’ qayti’s bolg’an jag’dayda ijara sha’rtnamasi’ ha’reketlerinin’ saqlani’wi’.
Ijarashi’ qayti’s bolg’an jag’dayda miyrasxorlardi’n’ birewi ha’reket yetip turg’an ijara sha’rtnamasi’ tiykari’nda ha’m sha’rtlerinde wo’zin ijarashi’ dep moyi’nlawdi’ talap yetiwge arti’qmash haqi’li’ boladi’.
Ijarag’a beriwshi yeger qayti’s bolg’an ijarashi’ni’n’ jeke qa’siyetleri ha’reket yetip turg’an ijara sha’rtnamasi’n du’ziwge tiykar bolg’an bolsa, miyrasxordi’ ijarashi’ dep moyi’nlawdan bas tarti’wg’a haqi’li’.

17-statya. Mu’likti ijarag’a beriwshige qaytari’w.
Ijara sha’rtnamasi’ toqtag’annan keyin ijarashi’ mu’likti, jerdi ha’m basqa da ta’biyiy qorlardi’ sha’rtnama menen kelisilgen jag’dayda ijarag’a beriwshige wo’z waqti’nda qayti’p tapsi’ri’wg’a minnetli.
Yeger, ijarashi’ ijarag’a ali’ng’an mu’liktin’ jag’dayi’n to’menletip yamasa woni’ wo’z waqti’nda qaytarmag’an bolsa, wonda wol usi’ni’n’ na’tiyjesinde keltirilgen za’lellerdi ijarag’a beriwshige wo’tiwge minnetli.

18-statya. Ijarag’a ali’natug’i’n mu’likti sati’p ali’w.
Ijarashi’ ijarag’a beriwshinin’ kelisimi menen jerden ha’m basqa da ta’biyiy qorlardan basqa ijarag’a ali’natug’i’n mu’likti toli’g’i’ menen yamasa jari’m jarti’ sati’p ali’wi’ mu’mkin. Ma’mleketlik mu’likti sati’p ali’w Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’na muwapi’q iske asi’ri’ladi’.
Qaraqalpaqstan Respublikasi’ ni’zam aktleri menen ijarag’a ali’ng’an mu’likti sati’p ali’wdi’ sheklew yamasa wog’an ruxsat berilmeytug’i’n jag’daylar na’zerde tuti’li’wi’ mu’mkin.

18-statya. Sati’p ali’w sha’rtnamasi’.
Mu’likti sati’p ali’w boyi’nsha ta’replerdin’ qatnasi’qlari’ ni’zamlar ha’m sha’rtnama menen ta’rtiplestiriledi. Sati’p ali’w sha’rtnamasi’nda to’mendegiler belgilenedi:
- sati’p ali’ni’p ati’rg’an mu’liktin’ qurami’ ha’m aqshalay (quni’) baxasi’;
- sati’p ali’w tu’rleri ha’m derekleri;
- sati’p ali’w ta’rtibi ha’m mu’ddetleri;
- sati’p ali’wda u’shinshi ta’replerdin’, soni’n’ ishinde kreditorlardi’n’ qatnasi’wi’;
- sati’p ali’ni’p ati’rg’an mu’liktin’ kepillikleri ha’m sapasi’;
- Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ Ni’zamlari’na qarsi’ kelmeytug’i’n basqa da jag’daylar.
Sati’p ali’w sha’rtnamasi’ boyi’nsha minnetlemelerdin’ wori’nlanbag’anli’g’i’ yamasa tiyisli da’rejede wori’nlanbag’anli’g’i’ ushi’n, sonday-aq woni’ bir ta’repleme wo’zgertkenligi ha’m buzg’anli’g’i’ ushi’n ta’repler Wo’zbekstan Respublikasi’ ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ ni’zamlari’na ha’m sati’p ali’w sha’rtnamasi’na muwapi’q juwapker boladi’.
Sati’p ali’w sha’rtnamasi’n du’ziwde ha’m wori’nlawda kelip shi’qqan dawlar tiyisli sud ta’repinen qarap shi’g’i’ladi’.

II–bo’lim. Ka’rxanalar ijarasi’

19-statya. Ijarashi’lar ja’ma’a’tin du’ziw.
Ka’rxanani’n’ yamasa woni’n’ strukturali’q birliginin’ (bunnan bi’lay- ka’rxana) miynet ja’ma’a’ti soni’n’ tiykari’nda ijarali’q ka’rxana du’ziw ushi’n ijarashi’lardi’n’ ja’ma’a’tin du’ziwge haqi’li’.
Ijarashi’lardi’n’ ja’ma’a’tin ha’m woni’n’ basqari’w uyi’mlari’n du’ziw haqqi’ndag’i’ sheshimdi miynet ja’ma’a’tinin’ uli’wma ji’ynali’si’ (konferenciyasi’) ji’ynali’sqa qatnasi’p sheshim qabi’l yetiwge huqi’q berilgen dawi’slardi’n’ u’shten yeki bo’legi menen qabi’l yetedi.

20-statya. Ka’rxanani’ ijarag’a ali’wg’a sha’rtnama du’ziw ta’rtibi.
Ijarashi’lar ja’ma’a’ti ijara sha’rtnamasi’ni’n’ joybari’n islep shi’g’adi’ ha’m woni’ ka’rxanani’ ijarag’a tapsi’ri’w ushi’n wa’killik berilgen uyi’mg’a jiberedi. Bul uyi’m sha’rtnamani’n’ joybari’n qarap shi’g’i’wg’a ha’m woni’ alg’an ku’nnen baslap woti’z ku’nlik mu’ddet ishinde sheshim qabi’l yetiwge minnetli.

21-statya. Ijarali’q ka’rxanani’n’ statusi’.
Ijarashi’lar ja’ma’a’ti ijara sha’rtnamasi’na qol qoyi’li’p, uli’wma ji’ynali’s (konferenciya) ustavti’ tasti’yi’qlag’annan keyin ijarali’q ka’rxana statusi’na iye boladi’. Ijarali’q ka’rxana ustavi’nda ka’rxanani’n’ qari’zlari’ boyi’nsha ijarali’q ja’ma’a’t ag’zalari’ni’n’ mu’liklik juwapkershiligi na’zerde tuti’li’wi’ tiyis.
Ijarali’q ka’rxanani’ sho’lkemlestiriw, woni’n’ jumi’si’ ha’m woni’ toqtati’w jaqlari’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ aKa’rxanalar haqqi’ndaA ni’zami’ menen ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ basqa da ni’zam aktleri menen retlestiriledi.
Ijarali’q ka’rxana ma’mleketlik dizimnen wo’tken ha’m ka’rxana mu’lkin belgilengen ta’rtipte qabi’l yetip alg’an ku’nnen baslap yuridikali’q ta’rep huqi’qi’na iye boladi’.
Ma’mleketlik ka’rxanani’ (oni’n’ strukturali’q birligin) ijarag’a tapsi’ri’w payti’nda wol Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen belgilengen ta’rtipte qayta sho’lkemlestiriledi.
Ijarali’q ka’rxanani’n’ xojali’q jumi’si’n ijarashi’ wo’z betinshe ju’rgizedi. Ijarani’n’ sha’rtnamasi’ boyi’nsha minnetlemelerdi wori’nlaw sheklerinin’ ti’sqari’si’nda ijarashi’ basqari’wdi’ ha’m wo’zinin’ xojali’q jumi’si’nda toli’g’i’ menen yerkin boladi’. Ijarali’q ka’rxanani’n’ jumi’si’na ijarag’a beriwshinin’ aralasi’wi’na, wog’an jobalardi’, yesap ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ ja’ne sha’rtnama menen na’zerde tuti’lmag’an basqa da ma’limlemeni talap yetiwine jol qoyi’lmaydi’.
Ijarali’q ka’rxanani’ basqari’w Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ aKa’rxanalar haqqi’ndaA ni’zami’na ha’m woni’n’ ustavi’na muwapi’q a’melge asi’ri’ladi’.

22-statya. Ka’rxanalardi’n’ ijarasi’ payti’nda huqi’q miyrasxorli’g’i’.
Ijarali’q ka’rxana wo’zi ijarag’a alg’an ka’rxanani’n’ mu’liklik huqi’qlari’ni’n’ ha’m minnetlerinin’ ha’m woni’ jerden basqa da ta’biyiy qorlardan paydalani’w huqi’qlari’ni’n’ miyrasxori’na aylanadi’. Bunda ijarag’a beriwshi ka’rxanani’n’ kreditorli’q qari’zi’n toli’g’i’ menen yamasa jari’m-jarti’ wo’tew minnetlemesin wo’z u’stine ali’wi’ mu’mkin.
Wo’z sha’rtnamalari’nda ko’zde tuti’lg’an ko’lemlerde ha’m mu’ddetlerde wo’nimerdi (jumi’slardi’, xi’zmetlerdi) sati’w boyi’nsha ma’mleketlik ka’rxanani’n’ minnetlemelerin ijarashi’ wori’nlaydi’. Ijarag’a beriwshi adam materialli’q qorlardi’ yamasa wolardi’n’ limitlerin (fondlari’n) ijarashi’g’a tapsi’radi’, sonday-aq usi’ minnetlemelerdi wori’nlawg’a ja’rdemlesetug’i’n basqa da za’ru’rli ilajlardi’ qabi’l yetedi. Ijarag’a beriwshinin’ wo’z minnetlemelerin wori’nlamawi’ tiyisli minnetlemelerdi ijarashi’dan ali’p taslaydi’.
Ijarali’q ka’rxana ijarag’a ali’ng’an ma’mleketlik ka’rxana ushi’n belgilengen ko’lemlerde woraylasti’ri’lg’an iri qarji’larg’a ha’m dotaciyalarg’a bolg’an huqi’qi’n saqlaydi’. Usi’ qarji’lardi’n’ yesabi’nan du’ziletug’i’n mu’lik ma’mleketlik menshik boli’p tabi’ladi’ ha’m wol ijarag’a beriletug’i’n mu’liktin’ qurami’na kiriwi tiyis.
Ijarashi’ ushi’n zi’yatli’q yetken ka’rxanalardi’, wobektlerdi ha’m mu’likti ijarag’a ma’jbu’rlewge jol qoyi’lmaydi’.

23-statya. Ka’rxanalardi’ ha’m wolardi’n’ mu’liklik komplekslerin ijarag’a ali’w konkursi’.
Ka’rxanalardi’ ha’m woardi’n’ mu’liklik komplekslerin ijarag’a ali’w konkursi’n menshik iyesi yamasa wol wa’killik bergen uyi’m dag’azalaydi’, tiyisli mu’likti ijarag’a tapsi’ri’w huqi’qi’ sog’an tiyisli boladi’.
Konkursqa miynet ja’ma’a’tleri, ka’rxanalardi’n’ ha’m wolardi’n’ strukturali’q bo’limshelerinin’ ja’ma’a’tleri, sol ka’rxanada islemeytug’i’n xi’zmetkerlerdi wo’z ishine alatug’i’n aralas ja’ma’a’tler ha’m basqa da yuridikali’q ta’repler ja’ne adamlar qatnasi’wi’ mu’mkin.
Basqa da ten’dey sha’rtlerde wolardi’n’ miynet ja’ma’a’tleri ka’rxanani’ yamasa woni’n’ bo’limshesin ijarag’a ali’w ushi’n arti’qmash huqi’qqa iye boladi’.

24-statya. Qayta sho’lkemlestiriw yamasa tarqati’w jag’dayi’nda ma’mleketlik ka’rxanani’ ijarag’a ali’w.
Ma’mleketlik mu’likti basqari’wg’a wa’killik berilgen ma’mleketlik uyi’m ma’mleketlik ka’rxanani’ qayta sho’lkemlestiriw ha’m tarqati’w tuwrali’ sheshim qabi’l yetken jag’dayda miynet ja’ma’a’ti ka’rxanani’ ijarag’a tapsi’ri’wdi’ talap yetiwge haqi’li’.

25-statya. Bo’limshelerdin’ mu’lkin ijarag’a ali’w tiykari’nda ijarali’q ka’rxana du’ziw.
Ijarali’q ka’rxana wo’ndirislerdin’, bo’limlerdin’, fermalardi’n’ ha’m ka’rxanalardi’n’ basqa da bo’limshelerinin’ mu’lkin ijarag’a ali’w tiykari’nda sol bo’limshenin’ kelisimi menen xi’zmetkerlerdin’ wo’zleri, basqa da ja’ma’a’tler, yuridikali’q ta’repler ha’m adamlar ka’rxanani’ ijarag’a tapsi’ri’wg’a wa’killik berilgen uyi’mni’n’ sheshimi boyi’nsha du’ziliwi mu’mkin.
Ijara sha’rtnamasi’ mu’liktin’ bir bo’legi ijarag’a tapsi’ri’latug’i’n ka’rxana menen du’ziledi.
Usi’nday ijarali’q ka’rxana usi’ ni’zamni’n’ 21-statyasi’na muwapi’q dizimge ali’nadi’.

26-statya. Ishki xojali’q ijarali’q kesip ali’p islew usi’li’.
Ka’rxana ishki xojali’q ijarali’q kesip ali’p islew formasi’nda wo’ndirislik bo’limshelerdin’ xi’zmetkerlerine mu’likti ijarag’a tapsi’ri’wg’a haqi’li’.
Ka’rxana ha’m usi’nday ijarali’q ja’ma’a’t arasi’ndag’i’ wo’z-ara qatnasi’qlar sha’rtnama menen belgilenedi.

27-statya. Ja’miyetlik birlespelerge ha’m sho’lkemlerge tiyisli bolg’an mu’lki tiykari’nda ijarali’q ka’rxanalar du’ziw.
Ja’miyetlik birlespeler, sho’lkemler usi’ sho’lkemler ta’repinen belgilenetug’i’n ha’m usi’ ni’zam menen na’zerde tuti’lg’an sha’rtlerde wo’zlerinin’ ka’rxanalari’n ha’m wolardi’n’ bo’limshelerin ijarag’a tapsi’ri’wg’a haqi’li’.

III–bo’lim. Puxaralardi’n’ mu’lik ijarasi’

28-statya. Jeke yamasa toparli’q ijara payti’nda ijarashi’lardi’n’ huqi’qlari’.
Ijarashi’lar jeke yamasa toparli’q ijara payi’ti’nda usi’ ni’zam menen ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ basqa da ni’zam aktleri menen na’zerde tuti’lg’an huqi’qlarg’a iye boladi’.

29-statya. Jeke yamasa toparli’q ijara sha’rtlerinde miynet jumi’si’ menen shug’i’llanatug’i’n adamlardi’ socialli’q qamsi’zlandi’ri’w ha’m socialli’q ta’miyinlew.
Jeke yamasa toparli’q ijara sha’rtlerinde jumi’s isleytug’i’n adamlar rabochiylar ha’m xi’zmetkerler menen bir qatarda, socialli’q qamsi’zlandi’ri’wg’a ha’m socialli’q ta’miyinlewge jatadi’.
Qamsi’zlandi’ri’w to’lemlerin to’lep turg’an ijarashi’lardi’n’ jumi’s da’wiri miynet staji’na qosi’ladi’.

IV–bo’lim. Dawlardi’ sheshiw ijarali’q qatnasi’qlar subektlerinin’ juwapkershiligi

30-statya. Dawlardi’ sheshiw.
Ijara sha’rtnamalari’n du’ziw, wori’nlaw ha’m toqtati’w maqsetleri boyi’nsha ijarashi’lar menen ijarag’a beriwshilerdin’ arasi’ndag’i’ dawlardi’ Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen belgilengen ta’rtipte tiyisli sud sheshedi.

31-statya. Ijarali’q qatnasi’qlar subektlerinin’ juwapkershiligi.
Sha’rtnama du’ziw ta’rtibin ha’m sha’rtlerin buzi’wda:
sha’rtnama boyi’nsha minnetlemelerdi wori’nlamawda;
sha’rtnamani’ bir jaqlama ta’rtipte wo’zgertiwde yamasa woni’ buzi’wda;
sha’rtnamani’n’ ha’reketlerin wo’zgertiw ha’m toqtati’w ta’rtibin ja’ne sha’rtlerin buzi’wda ayi’plang’an yuridikali’q ta’replerge ha’m adamlarg’a ma’mleketlik uyi’mlardi’n’ ha’meldar adamlari’na ni’zamar menen belgilengen juwapkershilik ju’klenedi.
Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ ha’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen ijara tuwarli’ ni’zamlardi’ basqasha ta’rtipte buzg’ani’ ushi’n da juwapkershilik na’zerde tuti’li’wi’ mu’mkin.
Yuridikali’q ta’repler ha’m adamlar Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ni’zamlari’ menen belgilengen ta’rtipte qoldan shi’g’ari’p ali’ng’an paydani’ qosa ja’bir ko’rgen adamg’a wog’an keltirilgen za’leldi wo’tewge minnetli.
Ijarali’q ka’rxanani’n’ qari’zlari’ boyi’nsha ijarashi’g’a wo’zinin’ mu’lki menen, ijarali’q ja’ma’a’t ag’zalari’ni’n’ jeke mu’lki menen, al bular jetispegen jag’dayda, Wo’zbekstan ha’m Qaraqalpaqstan Respublikalari’ Ni’zamlari’ menen belgilengen ta’rtipte ja’ne mug’darlarda juwapkershilik ju’klenedi.


Ko'rip shi'g'i'ldi': 2089

Betler