Qaraqalpaqstan Respublikasi' Ministrler Ken'esi

Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' Ma'mleketlik hu'kimet portali'



Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (113 Kb)    Versiyasi'    Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (113 KB)

«Isbilermenlik jumi’si’ yerkinliginin’ kepillikleri haqqi’nda» Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ Ni’zami’

1. Uli’wma rejeler

1-statya. Ni’zamni’n’ tiykarg’i’ wazi’ypalari’.
Usi’ Ni’zamni’n’ tiykarg’i’ wazi’ypalari’ puqaralardi’n’ isbilermenlik jumi’si’na yerkin qatnasi’wi’ ha’m qi’zi’g’i’wshi’li’g’i’ ushi’n kepillikler ha’m sharayatlar jarati’wdan, wolardi’n’ iskerlik belsendiligin asi’ri’wdan, sonday-aq isbilermenlik jumi’s subektlerinin’ huqi’qlari’ ha’m ni’zamli’ ma’plerin qorg’awdan ibarat.

2-statya. Isbilermenlik jumi’si’ yerkinliginin’ kepillikleri haqqi’nda ni’zam aktleri.
Isbilermenlik jumi’si’ yerkinliginin’ kepillikleri haqqi’nda ni’zam aktleri usi’ Ni’zam ha’m basqa ni’zam aktlerinen ibarat.
Kommerciyali’q yemes sho’lkemlerge usi’ Ni’zam wolardi’n’ jumi’si’ni’n’ wo’z tu’rine qaray isbilermenlikten ibarat bolg’an bo’legine qollani’ladi’.
Yeger Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ xali’qarali’q sha’rtnamasi’nda Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ isbilermenlik jumi’si’ yerkinliginin’ kepillikleri haqqi’ndag’i’ ni’zam aktlerinde na’zerde tuti’lg’ani’nan basqasha qa’deler belgilengen bolsa, xali’q arali’q sha’rtnamani’n’ qa’deleri qollani’ladi’.

3-statya. Isbilermenlik jumi’si’ tu’sinigi.
Isbilermenlik jumi’si’ – isbilermenlik jumi’si’ subektleri ta’repinen ni’zam aktlerine muwapi’q a’melge asi’ri’latug’i’n ta’wekel yetip ha’m wo’z mu’lklik juwapkershiligi asti’nda da’ra’mat (payda) ali’wg’a qarati’lg’an intali’ jumi’s.

4-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektleri.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri (isbilermenlik subektleri)- bul belgilengen ta’rtipte dizimnen wo’tken ha’m isbilermenlik jumi’si’n a’melge asi’ri’p ati’rg’an yuridikali’q ha’m fizikali’q shaxslar boli’p tabi’ladi’.
Ma’mleketlik ha’kimiyat ha’m basqari’w uyi’mlari’ (ni’zam aktlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi) wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’, sonday-aq, isbilermenlik jumi’s penen shug’i’llani’wshi’ ni’zam aktlerinde qadag’an yetilgen basqa da adamlar isbilermenlik jumi’si’ni’n’ subektleri boli’wi’ mu’mkin yemes.

5-statya. Kishi isbilermenlik subektleri.
Kishi isbilermenlik subektleri to’mendegiler boli’p tabi’ladi’:
Jeke ta’rtiptegi isbilermenlikler;
o’ndirislik tarmaqlari’nda islewshi xi’zmetkerlerinin’ wortasha bir ji’lli’q sani’ jigirma adamnan aspaytug’i’n, xi’zmet ko’rsetiw salasi’ndag’i’ ha’m basqa da wo’ndirislik yemes tarawlarda islewshi xi’zmetkerlerinin’ wortasha bin ji’lli’q sani’ won adamnan aspaytug’i’n, ko’tere sawda, usaqlap sati’w ha’m ja’miyetlik awqatlani’w tarmaqlari’nda islewshi xi’zmetkerlerinin’ wortasha bir ji’lli’q sani’ bes adamnan aspaytug’i’n mikrofirmalar;
to’mendegi tarawlardag’i’:
jen’il ha’m azi’q-awqat sanaati’ndag’i’, metaldi’ qayta islew ha’m asbap sog’i’w, ag’ashti’ qayt islew, mebel sanaati’ ha’m quri’li’s materiallari’ sanaati’nda islewshi xi’zmetkerlerinin’ wortasha bir ji’lli’q sani’ ju’z adamnan aspaytug’i’n;
mashina quri’w, metallurgiya, jani’lg’i’-energetika ha’m ximiya sanaati’, awi’l xojali’g’i’ wo’nimlerin islep shi’g’ari’w ha’m qayta islew, quri’li’s basqa da sanaatli’q wo’ndiris salalari’nda islewshi xi’zmetkerinin’ wortasha bir ji’lli’q sani’ yeliw adamnan aspaytug’i’n;
ilim, ilimiy xi’zmet ko’rsetiw, transport, baylani’s, xi’zmet ko’rsetiw salalari’ (qamsi’zlandi’ri’w kompaniyalari’nan basqa) sawda ha’m a’hmiyetlik awqatlani’w ha’m basqa da wo’ndirislik yemes salalarda islewshi xi’zmetkerlerinin’ wortasha bir ji’lli’q sani’ jigirma bes adamnan aspaytug’i’n kishi ka’rxanalar.
Kishi isbilermenlik subektleri xi’zmetkerlerinin’ wortasha bir ji’lli’q sani’ ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte ani’qlanadi’. Bunda unitar (si’n’ar) ka’rxanalari’nda, filiallarda ha’m wa’kilxanalarda islewshilerdin’ sani’ da yesapqa ali’nadi’.
Jumi’sti’n’ bir neshe tu’rin a’melge asi’ri’wshi’ (ko’p tarmaqli’) yuridikali’q ha’m fizikali’q ta’repiler bir ji’lli’q aylani’s ko’leminde u’lesi yen’ ko’p bolg’an jumi’s tu’ri kriteriyleri boyi’nsha kishi isbilermenlik subektlerine kiredi.
Kishi isbilermenlik subektleri ushi’n ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an jen’illikler, kepillikler ha’m huqi’qlar joqari’da atap wo’tilgen kommerciyali’q sho’lkemlerge wolar ta’repinen wa’killikli sho’lkemlerge (ma’mleketlik sali’q, baji’xana xi’zmeti uyi’mlari’, ma’mleketlik statistika uyi’mlari’, bankler ha’m basqalarg’a) jen’illikler, kepillikler ha’m huqi’qlar wo’zgesheliginen kelip shi’g’i’p, kishi isbilermenlik subekti yekenligi haqqi’nda xabarnamani’ usi’ng’an halda islengen mu’ra’jatlar tiykari’nda beriledi. Xabarnamani’n’ duri’sli’g’i’ ushi’n juwapkerlik xabarnamani’ usi’ng’an subektlerge ju’klenedi.
Mikrofirma ha’m kishi ka’rxana xi’zmetkerlerinin’ belgilengen wortasha ji’lli’q sani’n asi’ri’p jibergen jag’dayda, asi’ri’p jiberiwge jol qoyi’lg’an da’wir ushi’n ha’m keyingi u’sh ayg’a wolar ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an jen’illikler, kepillikler ha’m huqi’qlardan ayi’ri’ladi’.

6-statya. Jeke ta’rtiptegi isbilermenlik.
Jeke ta’rtiptegi isbilermenlik-yuridikali’q ta’repti du’zbegen xalda fizikali’q shaxs (jeke ta’rtiptegi isbilermen) ta’repinen isbilermenlik jumi’si’ni’n’ a’melge asi’ri’li’wi’.
Jeke ta’rtiptegi isbilermenlik jeke ta’rtiptegi isbilermen ta’repinen xi’zmetkerlerdi jallawg’a xuqi’qsi’z, mu’lk xuqi’qi’ tiykari’nda wo’zine tiyisli bolg’an mu’likke iyelik yetiw ha’m (yamasa) wonnan paydalani’wg’a jol qoyatug’i’n basqa da na’rselik xuqi’q arqali’ wo’zine tiyisli bolg’an mu’lk negizinde g’a’rezsiz ra’wishte a’melge asi’ri’ladi’.
Jeke ta’rtiptegi isbilermenlikti a’melge asi’ri’w ushi’n yerli-zayi’pli’lardi’n’ tiri yerli-zayi’pti’n’ uli’wma birgeliktegi mu’lkinen paydalanatug’i’n jag’daylarda, yeger ni’zamlarda, neke sha’rtnamasi’nda yamasa yerli-zayi’p arasi’ndag’i’ basqa kelisimde wo’zgeshe qa’de na’zerde tuti’lg’an bolmasa, yerinin’ (hayali’ni’n’) razi’li’g’i’ talap yetiledi.

7-statya. Fizikali’q shaxslardi’n’ yuridikali’q ta’repti du’zbegen xaldag’i’ birgeliktegi isbilermenlik jumi’si’.
Fizikali’q shaxslar yuridikali’q ta’repti du’zbegen xaldag’i’ birgeliktegi isbilermenlik jumi’si’n to’mendegi tu’rlerde a’melge asi’ri’wi’ mu’mkin:
erli-zayi’pti’n’ uli’wma mu’lki negizinde wolar ta’repinen a’melge asi’ri’latug’i’n shan’araqli’q isbilermenlik;
a’piwayi’ sheriklik;
yuridikali’q ta’rep du’zbegen xalda diyqan xojali’g’i’.
Yerli-zayi’pqa uli’wma birgeliktegi mu’lk xuqi’qi’nda tiyisli bolg’an mu’lki negizinde shan’araqli’q isbilermenlik a’melge asi’ri’li’p ati’rg’anda, jumi’s qatnasi’qlari’nda yerli-zayi’pti’n’ ati’nan yerinin’ yamasa xayali’ni’n’ kelisimi menen wolardan biri qatnasadi’, bul kelisim jeke ta’rtiptegi isbilermen dizimnen wo’tkerilip ati’rg’anda tasti’yi’qlani’wi’ sha’rt.
Isbilermenlik jumi’si’ni’n’ wobekti si’pati’nda turaq jaydan paydalani’w menen baylani’sli’ shan’araqti’n’ isbilermenlik a’melge asi’ri’li’p ati’rg’anda, turaq jay mu’lk iyelerinin’ birinin’ jumi’s qatnasi’qlari’na kirisiwi, shan’araqti’n’ jasi’ tolg’an basqa ag’zalari’ni’n’ notarial tasti’yi’qlang’an kelisimi bolg’an jag’dayda a’melge asi’ri’ladi’.
Fizikali’q shaxslar tek g’ana jeke ta’rtiptegi isbilermen si’pati’nda ma’mleketlik dizimnen wo’tkennen son’ wolar birgeliktegi isbilermenlik jumi’si’n a’melge asi’ri’w ushi’n du’ziletug’i’n a’piwayi’ sheriklik sha’rtnamasi’ ta’repleri boli’wi’ mu’mkin.
Diyqan xojali’g’i’ ha’m a’piwayi’ sheriklikti du’ziw, wolardi’n’ jumi’s ju’rgiziwi ha’m jumi’si’n toqtati’w menen baylani’sli’ mu’na’sibetler ni’zam aktleri menen ta’rtipke sali’nadi’.

8-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ xuqi’qlari’.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri to’mendegilerge xaqi’li’:
ni’zam aktlerine muwapi’q wo’zine tiyisli mu’likke iyelik yetiw, wonnan paydalani’w ha’m wog’an iyelik yetiw;
g’a’rezsiz ra’wishte wo’ndirislik bag’darlamani’ qa’liplestiriw, wo’nim jetkerip beriwshilerdi ha’m wo’z wo’niminin’ (jumi’slari’ni’n’, xi’zmetlerinin’) paydalani’wshi’li’g’i’n tan’law;
isbilermenlikten sheklenbegen mug’darda da’ramat (payda) ali’w ha’m wog’an wo’z i’qti’yari’na qaray biylik yetiw, tovarlar (jumi’slar, xi’zmetler) bazari’nda u’stem jag’daydi’ iyelep turg’an isbilermenlik jumi’si’ subektleri bug’an kirmeydi;
o’z wo’nimlerin (jumi’slari’n, xi’zmetlerin), wo’ndirislik shi’g’i’ndi’lardi’ bazar konyunkturasi’nan kelip shi’g’i’p, g’a’rezsiz ra’wishte belgilenetug’i’n bahalar ha’m tarifler boyi’nsha yamasa sha’rtnama tiykari’nda sati’w, ni’zam aktlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi;
imaratlar, quri’li’slar, u’skeneler ha’m basqa da mu’likti ali’w ha’m (yamasa) ijarag’a ali’w, soni’n’ ishinde lizing joli’ menen;
belgilengen ta’rtipte si’rtqi’ ekonomikali’q jumi’sti’ a’melge asi’ri’w.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri ni’zam aktlerine muwapi’q basqa xuqi’qlarg’a da iye boli’wi’ mu’mkin.

9-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektleri:
o’zleri du’zgen sha’rtnamalardan kelip shi’g’atug’i’n minnetlerdi wori’nlawi’;
jallaw tiykari’nda tarti’latug’i’n xi’zmetkerler menen wo’z waqti’nda yesaplasi’wi’;
qa’wipsizlik, ekologiya, sanitariya, gigiena ha’m miynetti qorg’aw talaplari’na boysi’ni’wi’;
sati’latug’i’n tovarlar ushi’n ni’zam aktlerine muwapi’q sertifikatlarg’a iye boli’wi’;
pochtali’q ma’kan jayi’ ha’m basqa da rekvizitlari’ wo’zgergenligi haqqi’nda tiyisli ma’mleketlik uyi’mlardi’ wo’z waqti’nda xabardar yetiwi;
buxgalteriya, ji’ldam ha’m statistikali’q yesabi’n ni’zam aktleri talaplari’na muwapi’q ju’rgiziwi;
o’z jumi’si’ tuwrali’ yesabatlardi’ tiyisli uyi’mlarg’a belgilengen ta’rtipte ha’m mu’ddetlerde tapsi’ri’wi’ sha’rt.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri ni’zam aktlerine muwapi’q basqa da minnetlerdi wo’z moyni’na ali’wi’ mu’mkin.

10-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ birlespeleri.
Isbilermenlik subektleri wo’z xuqi’qlari’n ha’m ma’plerin qorg’aw maqsetlerinde ni’zamg’a muwapi’q associaciyalar (awqamlar) ha’m basqa da birlespelerge birlesiwi mu’mkin.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ birlespelerin du’ziw, wolardi’n’ jumi’s ju’rgiziw, qayta sho’lkemlestiriliwi ha’m saplasti’ri’li’wi’ menen baylani’sli’ mu’na’sibetler ni’zam aktleri menen ta’rtipke sali’nadi’.

II. Isbilermenlik jumi’si’n a’melge asi’ri’w tiykarlari’

11-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerin ma’mleketlik dizimnen wo’tkeriw.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerin ma’mleketlik dizimnen wo’tkeriw tiyisli ma’mleketlik uyi’m ta’repinen ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte a’melge asi’ri’ladi’.
«Dizimnen wo’tkeriliwshi uyi’mlar arza beriwshige isbilermenlik jumi’si’ subekti si’pati’nda ma’mleketlik dizimnen wo’tkeriwden bas tarti’w, sonday-aq dizimnen wo’tkeriw mu’ddetlerin buzg’anli’g’i’ u’stinen sudqa shag’i’m yetiwine boladi’. Dizimnen wo’tkeriliwshi uyi’mni’n’ sheshimi, sonday-aq usi’ uyi’mni’n’ lawazi’mli’ adamlari’ni’n’ ha’reketleri (ha’reketsizligi) sud ta’repinen ni’zamg’a qarsi’ dep tabi’lg’an jag’dayda wolar arza beriwshige dizimnen wo’tkeriliwden bas tartqanli’g’i’ yamasa dizimnen wo’tkeriw mu’ddetin buzg’anli’g’i’ sebepli keltirilgen za’leldin’ worni’n qaplaydi’ ha’m ruwxi’y zi’yan ja’riyma to’leydi.

12-statya. Jeke ta’rtiptegi isbilermenlikti ma’mleketlik dizimnen wo’tkeriw wo’zgeshelikleri.(09.10.04j. ali’p taslandi’)

13-statya. Isbilermenlik jumi’si’ni’n’ ayi’ri’m tu’rlerin licenziyalaw.
Licenziyalani’wi’ sha’rt bolg’an isbilermenlik jumi’si’ni’n’ tu’rleri ni’zamlar menen belgilenedi.
Isbilermenlik jumi’si’ni’n’ ayi’ri’m tu’rlerin licenziyalaw ta’rtibi Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen belgilenedi, ni’zamda na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.

14-statya. Isbilermenlik jumi’si’ni’n’ mu’lklik tiykari’.
Isbilermenlik jumi’si’ isbilermenlik subektlerine wo’z mu’lki tiykari’nda ha’m (yamasa) tarti’lg’an mu’lk tiykari’nda a’melge asi’ri’li’wi’ mu’mkin.
Isbilermenlik subektleri isbilermenlik jumi’si’n a’melge asi’ri’wg’a tiykar ha’m qural bolg’an mu’lk, soni’n’ ishinde mu’lklik xuqi’qlar ni’zam aktlerinde na’zerde tuti’lg’an ta’rtipte xuqi’qlardi’n’ belgileniwi, wo’zgertiliwi ha’m biykarlani’wi’ menen baylani’sli’ ali’w-sati’w, girew, ijara ha’m basqa kelisimler wobekti boli’wi’ mu’mkin.

15-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerin kreditlew ha’m qamsi’zlandi’ri’w.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerin kreditlew ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte a’melge asi’ri’ladi’.
Isbilermenlik jumi’si’ subektine kredit berilip ati’rg’anda bank ma’kemeleri, basqa kredit yamasa qamsi’zlandi’ri’w sho’lkemleri kepil boli’wi’ mu’mkin. To’lewge uqi’pli’ yuridikali’q ha’m fizikali’q shaxslar, sonday-aq puqaralardi’n’ wo’zin-o’zi basqari’w uyi’mlari’ ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte kepil boli’wi’ mu’mkin.
Isbilermenlik jumi’si’ subekti kredit sha’rtnamalari’ boyi’nsha minnetlemelerdi ta’miyinlew si’pati’nda wo’z mu’lkinen, soni’n’ ishinde zatlari’ ha’m mu’liklik xuqi’qlari’ni’n’, sonday-aq wo’zi alg’an kreditti to’ley almaw qa’wipi qamsi’zlandi’ri’w haqqi’ndag’i’ qamsi’zlandi’ri’w polisinen paydalani’wi’ mu’mkin.
Isbilermenlik subektleri ni’zam aktlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylarda jen’illikler kreditleniw xuqi’qi’na iye.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerin qamsi’zlandi’ri’w, qamsi’zlandi’ri’w sho’lkemleri ta’repinen ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte a’melge asi’ri’ladi’.

16-statya. (QR JK 25.04.2009j.240/III Ni’zami’ menen ali’p taslandi’)

17-statya. Yesap ha’m yesabat.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri yesap ha’m yesabatti’ ni’zam aktlerine muwapi’q ju’rgizedi.
Kishi isbilermenlik subektleri tek g’ana ma’mleketlik statistika uyi’mlari’ ha’m de sali’q uyi’mlari’na belgilengen tu’rde yesabat tapsi’radi’.
Ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ ta’repinen isbilermenlik subektleri ushi’n ni’zam aktlerinde na’zerde tuti’lmag’an qosi’msha yesabat tu’rlerin belgilew qadag’an yetiledi.

III. Isbilermenlik jumi’si’ subektleri xuqi’qlari’ni’n’ kepillikleri

18-statya. Isbilermenlik jumi’si’ yerkinliginin’ konstituciyali’q kepillikleri.
Ma’mleket ekonomikali’q jumi’s, isbilermenlik yerkinligin, barli’q menshik tu’rlerinin’ ten’ xuqi’qli’g’i’na ha’m xuqi’qi’y ta’repten ten’dey qorg’ali’wi’na kepillik beredi.
Jeke menshik basqa menshik tu’rlerindey qol qati’lmaydi’ ha’m ma’mleket ta’repinen qorg’aladi’.
Mu’lk iyesi wo’z mu’lkine qa’legeninshe iyelik yetedi, wonnan paydalanadi’ ha’m wog’an biylik yetedi.
Isbilermenlerge wo’z xuqi’qlari’n ha’m yerkinliklerin sud arqali’ qorg’aw, ma’mleketlik uyi’mlar, ja’miyetlik birlespelerdin’ ni’zamsi’z sheshimleri, wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ni’n’ ha’reketleri (ha’reketsizligi) u’stinen sudqa shag’i’m yetiw xuqi’qi’na kepillik beriledi.

19-statya. Isbilermenlik subektlerinin’ ni’zam aktlerinde qadag’an yetilmegen ha’r qanday jumi’sti’ a’melge asi’ri’w yerkinligi kepillikleri.
Yuridikali’q shaxs bolg’an isbilermenlik jumi’s subektlerinin’ sho’lkemlestiriwshileri sho’lkemlestiriw xu’jjetlerinde jumi’sti’n’ tiykarg’i’ tu’rlerin sanap wo’tiw menen shekleniwge haqi’li’. Isbilermenlik jumi’s subektleri ni’zam aktleri menen qadag’an yetilmegen ha’m sho’lkemlestiriw aktlerinde ko’rsetilmegen ha’r qanday jumi’s tu’ri menen ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte shug’i’llani’wi’ mu’mkin.

20-statya. Isbilermenlik subektlerinin’ wo’z wo’nimi (jumi’slari’, xi’zmetleri) ha’m da’ramatlari’na (paydalari’na) biylik yetiw yerkinligi kepillikleri.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri wo’zleri islep shi’g’arg’an wo’nimnin’ (atqarg’an jumi’slari’, ko’rsetilgen xi’zmetlerdin’) ha’m de wolardi’n’ sati’wdan alg’an da’ramatlari’ni’n’ (paydalari’ni’n’) menshik iyesi boli’p tabi’ladi’.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ barli’q wo’ndirislik qa’rejetleri qaplani’p, sali’qlar ha’m basqa da ma’jbu’riy to’lewler to’lengennen keyin qalg’an da’ramatti’ (paydani’) wolar ta’repinen i’qti’yarli’ ra’wishte paydalani’ladi’, sud ta’rtibindegi ma’jbu’riy wo’ndiriw hallari’ bug’an kirmeydi.

21-statya. Aqsha qarji’lari’na biylik yetiw kepillikleri.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri wo’z aqsha qarji’lari’na g’a’rezsiz ra’wishte biylik yetedi.
Bank ma’kemeleri isbilermenlik jumi’si’ subektlerine aqsha qarji’lari’nan paydalani’w bag’darlari’n belgilep beriw ha’m qadag’alawg’a ja’ne aqsha qarji’lari’na wo’z i’qti’yari’na qaray biylik yetiw boyi’nsha xuqi’qlari’n ni’zamda yamasa bank yesap beti sha’rtnamasi’nda na’zerde tuti’lmag’an basqa sheklewlerdi belgilewge xaqi’li’ yemes.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ wolarg’a xi’zmet ko’rsetiwshi bul ma’kemeleri yesap betlerindegi qarji’lari’ ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte naq aqsha tu’rinde ali’ni’wi’ mu’mkin.

22-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ si’rtqi’ ekonomikali’q jumi’s yerkinligi kepillikleri.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri ni’zam aktlerine muwapi’q si’rtqi’ ekonomikali’q jumi’sti’ g’a’rezsiz tu’rde a’melge asi’radi’.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ ma’mleketlik dizimnen wo’tkerilgenligi valyuta yesap betlerin ashi’w ha’m si’rtqi’ ekonomikali’q jumi’sti’ a’melge asi’ri’w ushi’n tiykar boladi’. Tovarlardi’ import yetiwshi jeke ta’rtiptegi isbilermenlerdin’ si’rtqi’ ekonomikali’q baylani’slar qatnasi’wshi’ si’pati’nda dizimnen wo’tkerilgenligi de bunday isbilermenlerge si’rtqi’ ekonomikali’q jumi’sti’ a’melge asi’ri’w ushi’n tiykar boladi’.

23-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ menshik xuqi’qi’ ha’m basqa da zatli’q xuqi’qlari’ni’n’ kepillikleri.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri mu’lkine qol qati’lmaydi’ ha’m ni’zam menen qorg’aladi’.
Mu’lk iyesi wo’z mu’lki menen ni’zamg’a qarsi’ bolmag’an ha’r qanday xa’reketti islewge xaqi’li’.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinen mu’lkti ali’p qoyi’wg’a, woni’n’ basqa zatli’q xuqi’qlari’n biykarlawg’a, sonday-aq, bunday xuqi’qlardi’ sheklewge jol qoyi’lmaydi’, ni’zamda na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ zatli’q xuqi’qlari’ ni’zamlarda na’zerde tuti’lmag’an ta’rtipte qorg’aladi’.

24-statya. Fermer xojali’qlari’ni’n’ jer qi’ytaqlari’nan paydalani’w xuqi’qi’ kepillikleri.
Puqaralarg’a fermer xojali’g’i’n ju’rgiziw ushi’n jer qi’ytaqlari’ 50 ji’lg’a deyin bolg’an, biraq 10 ji’ldan kem bolmag’an mu’ddetke ijarag’a beriledi.
Jer qi’ytag’i’ yamasa woni’n’ bir bo’legin ali’p qoyi’wg’a tek g’ana jer haqqi’ndag’i’ ni’zam aktlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylarda ha’m ta’rtipte jol qoyi’ladi’.
Ta’replerdin’ jer qi’ytag’i’n ijara sha’rtnamasi’ kelisimine muwapi’q, ta’repler arasi’ndag’i’ kelisimge yerisilmegen jag’dayda sud ta’repinen wo’zgertiliwi yamasa biykar yetiliwi mu’mkin.
Fermer xojali’g’i’ saplasti’ri’lg’an jag’dayda woni’ ju’rgiziw ushi’n berilgen jer qi’ytaqlari’ni’n’ ijara sha’rtnamasi’ ni’zamda belgilengen ta’rtipte biykarlani’wi’ tiyis.

25-statya. Diyqan xojali’qlari’ni’n’ jer qi’ytaqlari’nan paydalani’w xuqi’q kepillikleri.
Diyqan xojali’g’i’ni’n’ jerge iyelik yetiw ha’m jerden paydalani’w tarawi’ndag’i’ xuqi’qlari’ ha’m minnetlemeleri ni’zam aktleri menen belgilenip qoyi’ladi’.
Diyqan xojali’g’i’na berilgen u’y qaptali’ jer qi’ytag’i’ bo’linbeydi.
U’y qaptali’ jer qi’ytag’i’ni’n’ wo’lshemleri ha’m shegarasi’ tek diyqan xojali’g’i’ basli’g’i’ni’n’ kelisimi menen g’ana wo’zgertiliwi mu’mkin.
Diyqan xojali’g’i’ni’n’ jer qi’ytag’i’n ali’p qoyi’wg’a ni’zamda na’zerde tuti’lg’an jag’daylarda ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte sog’an ten’ basqa jer qi’ytag’i’ berilip, buzi’p taslani’p ati’rg’an imaratlar ha’m quri’li’slar bahasi’ wo’telgeninen yamasa basqa wori’ng’a ko’shirilgeninen yamasa basqa imarat ha’m quri’li’s quri’p berilgennen keyin g’ana jol qoyi’ladi’.

26-statya. Jeke ta’rtiptegi isbilermenlikti wo’z ati’nan a’melge asi’ri’w xuqi’qi’ kepillikleri.
Jeke ta’rtiptegi isbilermen wo’zinin’ ati’nan isbilermenlik jumi’si’ menen shug’i’llanadi’, xuqi’qlar ha’m minnetlerge iye boladi’ ha’m wolardi’ a’melge asi’radi’.
Fizikali’q shaxs wo’zinin’ isbilermenlik jumi’si’ menen baylani’sli’ kelisimlerdi du’zip ati’rg’anda, yeger woni’n’ a’hmiyeti du’zilip ati’rg’an kelisimnin’ mazmuni’nan ani’q kelip shi’qpasa, jeke ta’rtiptegi isbilermen si’pati’nda ha’reket islep ati’rg’anli’g’i’ ko’rsetiliwi sha’rt. Bunday yesletpenin’ bolmawi’ jeke ta’rtiptegi isbilermendi wo’z minnetlemeleri boyi’nsha juwapkershilikten azat yetpeydi.
Jeke ta’rtiptegi isbilermen wo’z jumi’si’n a’melge asi’ri’p ati’rg’anda jeke jumi’s aktleri blankalari’nan, mo’r, shtamplardan paydalani’wg’a haqi’li’, wolardi’n’ tekstleri usi’ adam jeke ta’rtiptegi isbilermen yekenligine da’rek beriwi sha’rt.

27-statya. Isbilermenlik subektlerinin’ shiyki zat, tovarlar ha’m xi’zmetler bazarlari’na yerkin kiriw kepillikleri.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri menshik tu’ri ha’m xojali’q ju’rgiziw tu’rlerinen biyg’a’rez, shiyki zat, tovarlar ha’m xi’zmetler bazarlari’na yerkin kiriwde, sonday-aq ma’mlekettin’ za’ru’rlikleri ushi’n ayi’ri’m tovar tu’rlerin jetkerip beriwge qatnasi’wda, jumi’slardi’ wori’nlaw ha’m xi’zmetler ko’rsetiwde ten’ imkaniyatlarg’a iye. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ shiyki zat tovarlar ha’m xi’zmetler bazari’na kiriw yerkinligi ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’, jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’, sonday-aq wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ ta’repinen qanday da bir tu’rde shekleniwine jol qoyi’lmaydi’.
Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ shiyki zat, ayi’ri’m tovarlar ha’m xi’zmetler bazari’na kiriwdin’ wo’z aldi’na sha’rtlerin belgilewi mu’mkin.

28-statya. Fermer ha’m diyxan xojali’qlari’ni’n’ materialli’q-texnikali’q resurslari’, tuqi’mli’q materiallar, na’ller ha’m hasi’l tuqi’m mallardan yerkin paydalani’w kepillikleri.
Fermer ha’m diyxan xojali’qlari’ materialli’q-texnikali’q resurslari’, soni’n’ ishinde jani’lg’i’ maylaw materiallari’, wot-jem, worganikali’q ha’m mineral to’ginler bazarlari’na yerkin kiriwde basqa xojali’q ju’rgiziw subektleri menen ten’ huqi’qlarg’a iye.
Ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’, jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’, puqaralardi’n’ wo’zin-o’zi basqari’w uyi’mlari’, awi’l xojali’g’i’ kooperativleri (sheriklik xojali’qlari’) fermer ha’m diyxan xojali’qlari’ni’n’ tuqi’mli’q materiallarg’a, na’llerge, awi’l xojali’q yeginlerin zi’yankesler ha’m keselliklerden qorg’aw qurallari’na, hasi’l tuqi’m mallarg’a bolg’an za’ru’rliklerin ta’miyinlew boyi’nsha sharayatlar jarati’p beredi.

29-statya. Fermer ha’m diyxan xojali’qlari’ni’n’ suwdan paydalani’wdi’ a’melge asi’ri’w kepillikleri.
Fermer ha’m diyxan xojali’qlari’ suwdan paydalani’wdi’ awi’l ha’m suw xojali’g’i’ uyi’mlari’ ta’repinen belgilengen ha’r ji’lg’i’ limitler tiykari’nda basqa awi’l xojali’g’i’ ka’rxanalari’ menen ten’ huqi’qlarda a’melge asi’radi’.
Suwdan paydalani’w limitleri tek g’ana fermer, diyxan xojali’g’i’ni’n’ kelisimi menen wo’zgertiliwi mu’mkin, suw wobektlerinde suwdi’n’ kemeyip ketiw jag’daylari’ bug’an kirmeydi.
Fermer ha’m diyxan xojali’qlari’ni’n’ suwdan paydalani’w huqi’qlari’n ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ ta’repinen sheklewge tek g’ana ni’zamda belgilengen jag’daylarda jol qoyi’ladi’.

30-statya. Kredit resurslari’nan yerkin paydalani’w kepillikleri.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri kredit resurslari’nan yerkin paydalani’wda ni’zam aktlerine muwapi’q ten’ huqi’qlarg’a iye.
Byudjetten ti’sqari’ qorlar qarji’lari’ni’n’ isbilermenlik jumi’si’ni’n’ arti’qmashli’g’i’ bag’darlari’n rawajlandi’ri’wg’a aji’rati’latug’i’n kreditlerin paydalang’anli’g’i’ ushi’n ma’mleket ta’repinen jen’illikli procent stavkalari’ belgileniwi mu’mkin.
Ma’mleket isbilermenlik jumi’si’ subektleri jen’illikli kreditlewdi a’melge asi’ri’wshi’ kommerciyali’q banklerge qolayli’ jag’daylar jarati’wi’ mu’mkin.

31-statya. Ma’limleme ali’w yerkinligi kepillikleri.
Ma’mleketlik uwi’mlar, wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ isbilermenlik jumi’si’ subektlerine usi’ subektlerdin’ huqi’qlari’ ha’m ni’zamli’ ma’plerine tiyisli ni’zam aktleri, hu’jjetler, qararlar ha’m basqa da materiallar menen tani’si’w imkaniyati’n ta’miyinlewi sha’rt. Ma’limleme ali’w yerkinligi ni’zam aktlerin ha’m tiyisli materiallardi’ ja’riyalaw ha’m tarqati’w joli’ menen ta’miyinlenedi.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ huqi’qlari’ ha’m ni’zamli’ ma’plerine tiyisli ma’limleme biypul beriledi. Basqa ma’limlemelerdi bergenligi ushi’n ta’repler kelisimi tiykari’nda haqi’ wo’ndiriliwi mu’mkin.
Ma’mleketlik statistika uyi’mlari’ ha’m yerkin paydalani’wi’ mu’mkin bolg’an statistika ma’limlemesi turaqli’ ra’wishte ja’riyalani’p bari’li’wi’n ta’miyinleydi.

32-statya. Nacionalizaciya, konfiskaciya ha’m rekviziciya yetiwden kepillikler.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ mu’lki nacionalizaciya ha’m konfiskaciya yetilmeydi, ni’zamda na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ mu’lki rekviziciya yetilmeydi, ta’biyiy apatshi’li’qlar, avariyalar, epidemiyalar, epizootiyalar ha’m ayri’qsha tu’rdegi basqa da jag’daylar wog’an kirmeydi, wonda menshik iyesine rekviziciya yetilip ati’rg’an mu’lktin’ bahasi’ to’lenedi. Rekviziciya haqqi’ndag’i’ sheshim ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mi’ ta’repinen ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte ha’m sha’rtlerde qabi’l yetiledi.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri nacionalizaciya, konfiskaciya ha’m rekviziciya yetiw haqqi’ndag’i’ sheshim boyi’nsha sud ta’rtibinde shag’i’m yetiw huqi’qi’na iye.

33-statya. Firmani’n’ ati’, tovar belgisinen (xi’zmet ko’rsetiw belgisinen) paydalani’w kepillikleri.
Yuridikali’q ta’rep bolg’an isbilermenlik jumi’si’ subekti firma atamasi’na bolg’an huqi’qqa iye boli’p, bul atama woni’n’ sho’lkemlestiriw hu’jjetlerinde ko’rsetiledi. Firma atamasi’na bolg’an huqi’q isbilermenlik jumi’si’ subekti ma’mleketlik dizimnen wo’tkerilgen waqi’ttan baslap payda boladi’.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri buri’n dizimnen wo’tkerilgen firmani’n’ ati’na ju’da’ uqsas boli’p, tiyisli isbilermenlik subektlerin bir dep yesapqa ali’p keliwi mu’mkin bolg’an firmani’n’ ati’ dizimge ali’ni’wi’ mu’mkin yemes.
Tovar belgisinen (xi’zmet ko’rsetiw belgisinen) paydalani’w huqi’qi’ woni’n’ dizimge ali’ng’anli’g’i’ tiykari’nda beriledi.
Firmani’n’ ati’nan, tovar belgisinen (xi’zmet ko’rsetiw belgisinen) paydalani’w, wolarg’a wo’zgerisler ha’m qosi’mshalar kirgiziwge bolg’an toli’q huqi’q usi’ atama ha’m belgi iyesine tiyisli boladi’.
Firmani’n’ ati’n, tovar belgisin (xi’zmet ko’rsetiw belgisin) basi’p shi’g’arg’anda, ko’pshilik arasi’nda atqarg’anda yamasa wolardan basqa ta’rizde paydalang’anda firma ati’ni’n’, tovar belgisinin’ (xi’zmet ko’rsetiw belgisinin’) wo’zine, sonday-aq wolardi’n’ jazi’li’w belgisine qanday da bir wo’zgerisler kirgiziwge tek g’ana wolardi’n’ iyesinin’ kelisimi menen jol qoyi’ladi’.
Firmani’n’ ati’na, tovar belgisine (xi’zmet ko’rsetiw belgisine) qol qati’lmasli’qqa bolg’an huqi’q firmani’n’ ati’, tovar belgisi (xi’zmet ko’rsetiw belgisi) iyesine tiyisli boladi’.

34-statya. Isbilermenlik jumi’si’na araslaspaw kepillikleri.
Ma’mleketlik uyi’mlar ha’m wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ ni’zam aktlerine muwapi’q a’melge asi’ri’li’p ati’rg’an jumi’si’na aralasi’wg’a haqi’li’ yemes.
Ma’mleketlik uyi’mlar ha’m wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ ta’rtip buzi’wshi’li’q wori’n ali’wi’ faktinen isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ ni’zamli’ jumi’si’na aralasi’w yamasa woni’ sheklew ushi’n tiykar si’pati’nda paydalani’wi’ mu’mkin yemes.
Jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ ha’m awi’l xojali’g’i’ kooperativleri (sheriklik xojali’qlari’) diyxan ha’m fermer xojali’qlari’ni’n’ isbilermenlik jumi’si’na, soni’n’ ishinde wolardi’n’ agrotexnika usi’llari’n, jetistiriletug’i’n wo’nim tu’rin tan’lawi’na, usi’ wo’nimnin’ bahasi’n ha’m sati’w bag’dari’n belgiliw jumi’slari’na aralasi’wg’a haqi’li’ yemes, ma’mleket za’ru’rlikleri ushi’n sati’p ali’w jag’daylari’ bug’an kirmeydi.

IV. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ huqi’qlari’n qorg’aw

35-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektinin’ iskerlik abi’royi’n qorg’aw.
Isbilermenlik jumi’si’ subekti wo’z iskerlik abi’royi’na zi’yan tiygizetug’i’n mag’li’wmatlardi’n’ biykarlani’wi’n sud arqali’ talap yetiwge haqi’li’.
Yeger isbilermenlik jumi’si’ subektinin’ iskerlik abi’royi’na zi’yan keltiretug’i’n mag’li’wmatlar g’alaba xabar qurallari’nda tarqati’lg’an bolsa, bul mag’li’wmatlardi’ biykarlaw usi’ g’alaba qural qurallari’nda tarqati’lg’an bolsa, bul mag’li’wmatlardi’ biykarlaw usi’ g’alaba xabar qurallari’nda beriliwi sha’rt. Yeger bunday mag’li’wmatlar sho’lkemnen ali’ng’an hu’jjette bar bolsa, bunday hu’jjet almasti’ri’li’wi’ yamasa shaqi’ri’p ali’ni’wi’ kerek. Basqa jag’daylarda biykarlaw ta’rtibi sud ta’repinen belgilenedi.
Isbilermenlik jumi’si’ subekti wo’zinin’ iskerlik abi’royi’na zi’yan keltiretug’i’n mag’li’wmatlar tarqati’lg’anda bunday mag’li’wmatlar biykar yetiliwi menen bir qatarda wolardi’n’ tarqati’li’wi’ aqi’betinde keltirilgen zi’yanni’n’ worni’ wo’tiliwin ha’m ruwxi’y zi’yan ushi’n ja’riyma to’leniwin talap yetiwge haqi’li’.

36-statya. Intellektual jumi’s na’tiyjelerin qorg’aw.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ wobekti bildirilgen intellektual jumi’s na’tiyjelerine ha’m woni’n’ wo’zine ta’n qurallari’na (firma atamasi’, tovar belgisi, xi’zmet ko’rsetiw belgisi ha’m basqalarg’a) bolg’an toli’q huqi’qli’ ni’zam menen qorg’aladi’ ha’m ma’mleket ta’repinen qorg’aladi’.
Toli’q huqi’qlar wobektleri bolg’an intellektual jumi’s na’tiyjeleri ha’m wo’zine ta’n qurallardan u’shinshi ta’repler tek g’ana huqi’q iyesinin’ kelisimi menen paydalani’wi’ mu’mkin.

37-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ kommerciyali’q si’ri’ ha’m ja’riyalanbag’an ma’limlemesin qorg’aw.
Kommerciyali’q si’r bolg’an, u’shinshi ta’replerge ma’lim bolmag’an ma’limleme (ja’riyalanbag’an ma’limleme) u’shinshi ta’replerge ma’lim yemesligi, ni’zam tiykari’nda wonnan yerkin paydalana ali’w mu’mkin yemesligi ha’m ma’limlemenin’ iyesi woni’n’ qupi’yali’g’i’n qorg’aw ushi’n ilajlardi’ ko’rip ati’rg’anli’g’i’ sebepli xaqi’yqi’y yamasa potencial komerciyali’q bahag’a iye bolg’an jag’daylarda qorg’aladi’.
Ja’riyalanbag’an ma’limlemeni ni’zamsi’z paydalani’wdan qorg’aw xuqi’qi’ bul ma’limlemege baylani’sli’ birde-bir ra’smiyatshi’li’qti’ wori’nlawdan (oni’ ma’mleketlik dizimnen wo’tkeriw, gu’wali’q ali’w ha’m basqalardan) baylani’ssi’z xalda payda boladi’.
Ja’riyalanbag’an ma’limlemeni qorg’aw qa’deleri ni’zamg’a muwapi’q xi’zmet yamasa kommerciyali’q si’r bola almaytug’i’n mag’li’wmatlarg’a (ma’mleketlik dizimnen wo’tkeriliwi kerek bolg’an yuridikali’q ta’repler haqqi’ndag’i’ mu’lkke bolg’an xuqi’qlar ha’m mu’lk boyi’nsha du’zilgen kelisimler haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlarg’a, ma’mleketlik statistika yesabati’ si’pati’nda tapsi’ri’li’wi’ kerek bolg’an mag’li’wmatlarg’a ha’m basqa da mag’li’wmatlarg’a) qarati’li’p paydalani’ladi’.
Ja’riyalanbag’an ma’limlemeni ni’zamli’ tiykarlarsi’z alg’an yamasa tarqatqan, sonday-aq wonnan paydalani’p ati’rg’an adam ma’limlemeden ni’zamsi’z paydalang’anli’g’i’ aqi’betinde usi’ ma’limlemeni ni’zamli’ iyesine keltirilgen za’leldin’ worni’n wo’tewi sha’rt.
Ja’riyalanbag’an ma’limleme mazmuni’n quraytug’i’n ma’limlemelerdi g’a’rezsiz ra’wishte ha’m ni’zamli’ ta’rizde alg’an adam bul mag’li’wmatlardan, tiyisli ja’riyalanbag’an ma’limleme iyesinin’ xuqi’qlari’nan biyg’a’rez paydalani’wg’a xaqi’li’ ha’m bunday paydalang’anli’g’i’ ushi’n woni’n’ aldi’nda juwap bermeydi.

38-statya. Isbilermenlik jumi’si’ subektlerine keltirilgen za’leldin’ worni’n wo’tew.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerine keltirilgen za’leldin’ worni’ bulza’leldi keltirgen adam ta’repinen toli’q ko’lemde, soni’n’ ishinde jiberip qoyg’an paydani’ qosi’p wo’teliwi tiyis. Za’lel keltiriwshi bolmag’an adamni’n’ moyni’na ni’zam menen za’leldin’ worni’n wo’tew minnetlemesi ju’kleniwi mu’mkin.
Ma’mleketlik uyi’mlardi’n’, puqaralardi’n’ wo’zin-o’zi basqari’w uyi’mlari’ni’n’ ni’zamsi’z sheshimleri na’tiyjesinde isbilermenlik jumi’si’ subektinin’ keltirilgen za’leldin’ worni’, wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ni’n’ ayi’bi’na qaramastan, sudti’n’ sheshimi tiykari’nda wo’teliwi tiyis.
Ma’mleketlik uyi’mlar, puqaralardi’n’ wo’zin-o’zi basqari’w uyi’mlari’ni’n’ ni’zamsi’z sheshimleri na’tiyjesinde isbilermenlik jumi’si’ subektinin’ keltirilgen za’leldin’ worni’, wolardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ni’n’ ayi’bi’na qaramastan, sudti’n’ sheshimi tiykari’nda wo’teliwi tiyis.
Ma’mleketlik uyi’mlar, puqaralardi’n’ wo’zin-o’zi basqari’w uyi’mlari’ni’n’ lawazi’mli’ adamlari’ni’n’ ni’zamsi’z ha’reketleri (ha’reketsizligi) aqi’betinde isbilermenlik jumi’si’ subektlerine keltirilgen za’leldin’ worni’ sudti’n’ sheshimi tiykari’nda tolti’ri’li’wi’ tiyis.

39-statya. Isbilermenlik subektleri jumi’si’n tekseriwdin’ sheklengenligi.
Isbilermenlik subektlerinin’ jumi’si’n tekseriwler qadag’alawshi’ uyi’mlardi’n’ jumi’si’n muwapi’qlasti’ri’w boyi’nsha arnawli’ wa’killikli uyi’mni’n’ qarari’na muwapi’q qadag’alawshi’ uyi’mlar ta’repinen jobali’ ta’rtipte yen’ ko’bi menen ji’li’na bir ma’rte a’melge asi’ri’li’wi’ mu’mkin, jeke ka’rxanalar ha’m usi’ statyani’n’ yekinshi–besinshi bo’limlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Belgilengen normalar ha’m qag’i’ydalarg’a wo’z waqti’nda ha’m toli’q ko’lemde boysi’ni’wshi’ isbilermenlik subektlerinin’ jumi’si’n tekseriwler qadag’alawshi’ uyi’mlar ta’repinen yen’ ko’bi menen yeki ji’lda bir ma’rte a’melge asi’ri’ladi’, usi’ statyada na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Jeke ka’rxanalardi’n’ jumi’si’n tekseriw qadag’alawshi’ uyi’mlar ta’repinen yen’ ko’bi menen yeki ji’lda bir ma’rte, belgilengen ta’rtipte a’melge asi’ri’li’wi’ mu’mkin, ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Mikrofirmalar, kishi ka’rxanalar ha’m fermer xojali’qlari’ni’n’ finans–xojali’q jumi’si’n jobali’ tekseriwler yen’ ko’bi menen to’rt ji’lda bir ma’rte, basqa isbilermenlik subektlerinin’ finans–xojali’q jumi’si’n jobali’ tekseriwler yen’ ko’bi menen u’sh ji’lda bir ma’rte a’melge asi’ri’ladi’.
Jan’adan sho’lkemlestirilgen mikrofirmalar, kishi ka’rxanalar ha’m fermer xojali’qlari’ni’n’ finans–xojali’q jumi’si’, wolar ma’mleketlik dizimnen wo’tkerilgen ku’nnen baslap yeki ji’l dawami’nda jobali’ tekseriwden wo’tkeriliwi mu’mkin yemes.
Isbilermenlik subektlerinin’ jumi’si’n tekseriwlerden wo’tkeriw mu’ddetleri woti’z kalendar ku’ninen aspawi’ tiyis. Ayri’qsha jag’daylarda bul mu’ddet qadag’alawshi’ uyi’mlardi’n’ jumi’si’n muwapi’qlasti’ri’w boyi’nsha arnawli’ wa’killikke iye uyi’mni’n’ sheshimine muwapi’q uzayti’li’wi’ mu’mkin.
Wo’tkerilip ati’rg’an tekseriwler isbilermenlik subektlerinin’ jumi’s ali’p bari’wi’na tosqi’nli’q yetpewi kerek.
Wo’zbekstan Respublikasi’ Sawda–sanaat palatasi’na ag’za isbilermenlik subektlerinin’ jumi’si’n tekseriwler usi’ palata wa’killerinin’ qatnasi’wi’nda a’melge asi’ri’li’wi’ mu’mkin.
Prokuratura, ishki isler ha’m milliy qa’wipsizlik xi’zmeti uyi’mlari’ ta’repinen isbilermenlik, jumi’si’ subektlerinin’ jumi’si’n tekseriwden wo’tkeriw ushi’n qozg’ati’lg’an ji’nayatli’ istin’ boli’wi’ tiykar boladi’. Bunda isbilermenlik jumi’si’ subektinin’ qozg’ati’lg’an ji’nayat isi menen baylani’sli’ jumi’si’ g’ana tekseriwge qamti’li’wi’ mu’mkin boli’p, bul tuwrali’ tekseriw tayi’nlang’anli’g’i’ haqqi’ndag’i’ qararda ko’rsetilgen boli’wi’ kerek.
Isbilermenlik subektlerinin’ finans–xojali’q jumi’si’n tekseriwler belgilengen ta’rtipte tek g’ana ma’mleketlik sali’q xi’zmeti uyi’mlari’ ta’repinen, usi’ uyi’mlar tekseriwler dawami’nda sali’q ha’m valyutag’a baylani’sli’ ji’nayatlardi’n’ belgileri ani’qlag’an bolsa Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Prokuraturasi’ jani’ndag’i’ Sali’q ha’m valyutag’a baylani’sli’ ji’nayatlarg’a qarsi’ gu’resiw basqarmasi’ ta’repinen a’melge asi’ri’ladi’.
Isbilermenlik jumi’si’ subektleri qadag’alawshi’ ha’m huqi’q qorg’aw uyi’mlari’ni’n’ wa’killigine kirmeytug’i’n ma’seleler boyi’nsha wolardi’n’ talaplari’n wori’nlamaw ha’m tekseriw predmetine qatnasli’ bolmag’an materiallar menen wolardi’ tani’sti’rmaw huqi’qi’na iye.
Tekseriwler na’tiyjesi akt (mag’li’wmatnama) penen ra’smiylestiriledi, woni’n’ bir nusqasi’ tekserilip ati’rg’an isbilermenlik jumi’si’ subektinde qaladi’.

39-statya. Isbilermenlik subektlerine materialli’q jaza sharalari’ qollani’lmasli’g’i’.
Isbilermenlik subektleri qadag’alaw uyi’mlari’ni’n’ tekseriwler na’tiyjeleri boyi’nsha ko’rsetpelerin wori’nlag’an, sonday-aq za’leldin’ worni’n belgilengen mu’ddetlerde ha’m toli’q ko’lemde i’qti’yarli’ ra’wishte qaplag’an, soni’n’ ishinde penya to’legen jag’dayda, wolarg’a materialli’q jaza sharalari’ qollani’lmaydi’.

40-statya. Tekseriwdi a’melge asi’ri’p ati’rg’an lawazi’mli’ adamlarg’a bolg’an talaplar.
Isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ jumi’si’n tekseriw qadag’alawshi’ ha’m xuqi’q qorg’aw uyi’mlari’ni’n’ lawazi’mli’ adamlari’ ta’repinen a’melge asi’ri’ladi’.
Qadag’alawshi’ uyi’mlardi’n’ lawazi’mli’ adamlari’ isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ jumi’si’n tekseriw kirisiwge usi’ adamlarda qadag’alawshi’ uyi’mlar jumi’si’n muwapi’qlasti’ri’w boyi’nsha arnawli’ wa’killikli uyi’m ta’repinen tasti’yi’qlang’an tekseriwdi wo’tkeriw jobasi’nan ko’shirme, qadag’alawshi’ uyi’mni’n’ tekseriwshi lawazi’mli’ adamlar qurami’ ha’m tekseriwdi wo’tkeriw mu’ddetleri ko’rsetilgen buyri’g’i’ni’n’ nusqasi’, tekseriwshi lawazi’mli’ adamlardi’n’ jeke gu’wali’qlari’ bolg’an jag’dayda jol qoyi’ladi’.
Isbilermenlik subektlerinin’ jumi’si’ tekserilip ati’rg’anda qadalawshi’ ha’m xuqi’q qorg’aw uyi’mlari’ni’n’ lawazi’mli’ adamlari’ tekseriwlerdi dizimge ali’w kitabi’na ni’zam aktlerinde belgilengen ta’rtipte tiyisli jazi’wdi’ kirgizedi.

40-statya. Isbilermenlik subektlerine wolardi’n’ jumi’si’n shekleytug’i’n sharalardi’ qollani’w.
Ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylarda isblermenlik subektlerine wolardi’n’ jumi’si’n shekleytug’i’n sharalar qollani’ladi’. Bunda isbilermenlik subektlerine to’mendegi huqi’qi’y ta’sir sharalari’ tek g’ana sud ta’rtibinde qollani’ladi’:
jumi’sti’ saplasti’ri’w;
jumi’sti’ toqtati’p qoyi’w, bug’an ayri’qsha jag’daylar, epidemiyalar ha’mde puqaralardi’n’ wo’miri ha’m densawli’g’i’ ushi’n basqa real qa’wip payda boli’wi’ni’n’ aldi’n ali’w menen baylani’sli’ halda won is ku’ninen ko’p bolmag’an mu’ddetke toqtati’p qoyi’w jag’daylari’ kirmeydi;
banklerdegi yesap betleri boyi’nsha woperaciyalardi’ toqtati’p qoyi’w, bug’an ji’nayi’y jumi’s na’tiyjesinde ali’ng’an da’ramatlardi’ legallasti’ri’w ha’m terrorizmdi qarji’landi’ri’wdi’n’ ani’qlang’an jag’daylari’ kirmeydi;
finans sankciyalari’n qollani’w, bug’an sali’qlar ha’m basqa ma’jbu’riy to’lemlerdi to’lew mu’ddeti wo’tkerip jiberilgenligi ushi’n penya yesaplap shi’g’ari’w, sonday-aq isbilermenlik subektinin’ jol qoyi’lg’an huqi’qbuzarli’qtag’i’ ayi’bi’n moyi’nlag’anli’g’i’ ha’m finans sankciyalari’ summalari’n i’qtiyarli’ tu’rde to’legen jag’daylar kirmeydi;
huqi’qbuzarli’q predmetlerin ma’mleket paydasi’na wo’tkeriw;
isbilermenlik jumi’si’ni’n’ ayi’ri’m tu’rleri menen shug’i’llani’w ushi’n berilgen licenziyani’ (ruxsatnamani’) won is ku’ninen ko’p bolg’an mu’ddetke toqtati’p qoyi’w yaki woni’n’ ha’reket yetiwin saplasti’ri’w ha’m licenziyani’ (ruxsatnamani’) biykarlaw (Wo’zbekstan Respublikasi’ Ministrler Kabineti ha’m Wo’zbekstan Respublikasi’ Worayli’q banki ta’repinen beriletug’i’n licenziyalar bug’an kirmeydi

V. Isbilermenlik jumi’si’n ma’mleketlik jol menen qollap-quwatlaw

41-statya. Ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ni’n’ isbilermenlik jumi’si’n qollap-quwatlaw tarawi’ndag’i’ wa’killikleri.
Ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ wo’z wa’killikleri sheklerinde:
isbilermenlik jumi’si’ yerkinliginin’ kepillikleri haqqi’ndag’i’ ni’zam aktlerine boysi’ni’w ha’m isbilermenlik jumi’si’ni’n’ rawajlandi’ri’li’wi’ u’stinen monitoringti, wori’n alg’an mashqalalardi’ u’yreniwdi ha’m isbilermenliktin’ xuqi’qi’y kepilliklerin bekkemlewge qarati’lg’an normativlik xu’jjetlerdi jetilistiriw boyi’nsha usi’ni’slar kirgiziwdi a’melge asi’radi’;
isbilermenlik jumi’si’ subektlerinin’ xuqi’qlari’ ha’m ni’zamli’ ma’plerin qorg’awdi’ ta’miyinleydi;
isbilermenlik jumi’si’ subektlerine finansli’q, materialli’q-texnikali’q ha’m ma’limleme resurslari’ni’n’ yerkin paydalani’wda ko’meklesedi;
isbilermenlik jumi’si’ subektlerine wo’z wo’nimlerin si’rtqi’ ha’m ishki bazarlarda sati’wg’a ja’rdemlesedi;
isbilermenlik jumi’si’ subektleri arasi’nda ma’limleme ha’m tu’sinik jumi’slari’n, konsalting, lizing, qamsi’zlandi’ri’w ha’m basqa da xi’zmetler sistemasi’ rawajlandi’ri’li’wi’n sho’lkemlestiredi;
isbilermenlik jumi’si’ subektlerine kadrlarda tayarlawda, qayta tayarlawda ha’m wolardi’n’ qa’nigeligin artti’ri’wda ja’rdem ko’rsetedi;
isbilermenlikti qollap-quwatlawg’a qarati’lg’an basqa da jumi’slardi’ a’melge asi’radi’;

42-stat

Ko'rip shi'g'i'ldi': 2384

Betler