Qaraqalpaqstan Respublikasi' Ministrler Ken'esi

Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' Ma'mleketlik hu'kimet portali'



Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (113 Kb)    Versiyasi'    Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (113 KB)

«Tovar bazarlari’nda monopolistlik jumi’sti’ sheklew ha’m ba’sekishilik haqqi’nda» Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ Ni’zami’

I. Uli’wma rejeler

1-statya. Ni’zamni’n’ maqseti.
Bul Ni’zam monopolistlik jumi’sti’n’ ha’m insapsi’z ba’sekishiliktin’ aldi’n ali’w, sheklew, ti’yi’m sali’wdi’n’ sho’lkemlestiriwshilik ha’m huqi’qi’y tiykarlari’n belgileydi, tovar bazarlari’nda ba’sekishilik qatnasi’qlari’ni’n’ qa’liplesiwi ha’m na’tiyjeli ha’reket yetiw ushi’n jag’daylardi’ ta’miyinlewge bag’darlang’an.

2-statya. Ni’zamdi’ paydalani’w salasi’.
Bul ni’zam Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ yuridikali’q ha’m fizikali’q ta’repler, soni’n’ ishinde shet yellik ta’repler, ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ qatnasatug’i’n tovar bazarlari’ndag’i’ ba’sekishilikke ta’sir ko’rsetiwshi qatnasi’qlarg’a baylani’sli’ paydalani’ladi’. Ni’zam usi’ ta’repler ha’m uyi’mlardi’n’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’nan ti’sqari’dag’i’ tiyislisinshe ha’reketleri yamasa du’zip ati’rg’an kelisimleri Qaraqalpaqstan Respublikasi’ tovar bazarlari’ndag’i’ ba’sekishiliktin’ shekleniwine ali’p kelip ati’rg’an yamasa ali’p keliwi mu’mkin bolg’an yamasa basqa unamsi’z aqi’betlerge sebep boli’p ati’rg’an jag’daylarda da qollani’ladi’.
Bul Ni’zam woylap tabi’wlar, sanaat u’lgileri, tovar belgileri, selekciya jetiskenlikleri ha’m avtorli’q huqi’qlardi’ huqi’qi’y jaqtan qorg’aw normalari’ menen ta’rtipke sali’natug’i’n mu’na’sibetlerge baylani’sli’ paydalani’lmaydi’, tiyisli huqi’qlardan bilqastan paydalani’w basekishiliktin’ shekleniwine ali’p keletug’i’n jag’daylar bug’an kirmeydi.
Miynet, bahali’ qag’azlar ha’m finansli’q xi’zmet bazarlari’ndag’i’ monopolistlik jumi’s ha’m insapsi’z ba’sekishilik penen baylani’sli’ mu’na’sibetler Wo’zbekstan ha’m Qaraqalpaqstan Respublikalari’ni’n’ basqa ni’zam hu’jjetleri menen ta’rtipke sali’nadi’, bul bazarlarda payda bolatug’i’n mu’na’sibetler tovar bazarlari’ndag’i’ ba’sekishilikke ta’sir ko’rsetetug’i’n jag’daylar bug’an jatpaydi’.
Ni’zam hu’jjetlerinde ta’biyiy monopoliyalar subektleri jumi’si’n ma’mleket ta’repinen qosi’msha ra’wishte ta’rtiplestiriw na’zerde tuti’li’wi’ mu’mkin.
Usi’ Ni’zamni’n’ talaplari’ ta’biyiy monopoliyalar subektlerine usi’ subektlerdin’ wo’zine ta’n wazi’ypalardi’ wori’nlawi’n sheklemeytug’i’n bo’limine g’ana qollani’ladi’.

3-statya. Tiykarg’i’ tu’sinikler.
Bul Ni’zamda to’mendegi tiykarg’i’ tu’sinikler qollani’ladi’:
tovar-sati’w (almasti’ri’w) ushi’n arnalg’an jumi’s wo’nimi boli’p, jumi’slar ha’m xi’zmetler de usi’g’an kiredi;
bir-birinin’ worni’n basatug’i’n tovarlar-belgilengen wazi’ypasi’, qollani’wi’, sapasi’ ha’m texnikali’q xarakteristikasi’, bahasi’ ha’m basqa parametrlerine qaray sali’sti’ri’li’wi’ mu’mkin bolg’an tovarlar topari’;
tovar bazari’-tovardi’n’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ aymag’i’ndag’i’ yamasa woni’n’ bir bo’legindegi aylani’s salasi’ boli’p, wol respublikani’n’ ha’kimshilik-aymaqli’q bo’liniwine sa’ykes keliwi yamasa sa’ykes kelmewi mu’mkin;
xojali’q ju’rgiziwshi subektler-tovarlar islep shi’g’ari’w, sati’w, sati’p ali’w ha’m xi’zmetler ko’rsetiw jumi’si’ menen shug’i’llani’wshi’ barli’q sho’lkemlestiriwshilik-huqi’qi’y tu’rdegi yuridikali’q ta’repler, soni’n’ ishinde shet yellik yuridikali’q ta’repler, wolardi’n’ birlespeleri, sonday-aq yuridikali’q ta’rep du’zilmey isbilermenlik jumi’si’ menen shug’i’llani’p ati’rg’an fizikali’q ta’repler;
ba’sekishilik-xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ jari’si’wi’ boli’p, bunda wolardi’n’ wo’z aldi’na ha’reketler ha’r bir subekt ta’repinen tiyisli tovar bazari’ndag’i’ tovarlar aylani’si’ni’n’ uli’wma jag’daylari’na ta’sir yetiw imkaniyati’n beretug’i’n ha’reketleri;
insapsi’z ba’sekishilik-xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ isbilermenlik jumi’si’nda arti’qmashi’li’qti’ qolg’a kirgiziwge qarati’lg’an, ni’zam hu’jjetlerinde ha’m jumi’s aylani’si’ da’stu’rlerine qayshi’ keletug’i’n, wolardi’n’ arasi’nda jarasi’w mu’mkinshiligine jol qoymaytug’i’n ha’m a’melge asi’ri’li’wi’ na’tiyjesinde xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge tiyisli tovar bazari’nda tovarlar aylani’si’ni’n’ uli’wma sharayatlari’na ta’sir jasaw imkaniyati’n beretug’i’n ha’reketleri;
«u’stemlilik jag’dayi’-orni’n basi’wshi’si’ bolmag’an tovar bazari’nda yamasa bir-birinin’ worni’na bolatug’i’n tovarlar bazari’nda xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ (bir topar shaxslardi’n’) wo’zine (o’zlerine) ba’sekishilikti sheklewge sheshiwshi ta’sir ko’rsetiw, basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ bazarg’a kiriw yerkinligin qi’yi’nlasti’ri’w yamasa wolardi’n’ ekonomikali’q ha’reket yerkinligin basqa usi’lda sheklew imkaniyati’n beretug’i’n u’stemlilik jag’dayi’. Bazardag’i’ u’lesi alpi’s bes ha’m wonnanda arti’q procentti quraytug’i’n xojali’q ju’rgiziwshi subektlerinin’ (bir topar shaxslardi’n’) jag’dayi’ u’stemlilik jag’dayi’ dep ataladi’»;
Sonday-aq, xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ bazardag’i’ u’lesi woti’z bes procentten alpi’s bes procentke shekem boli’p, bul jag’day monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen:
xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ bazardag’i’ u’lesinin’ turaqli’li’g’i’nan;
bazardag’i’ ba’sekileslerge tiyisli u’leslerdin’ sali’sti’rmali’ mug’dari’na;
usi’ bazarg’a jan’a ba’sekileslerdin’ kiriw mu’mkinshiligine;
usi’ tovar bazari’n ta’riyplewshi basqa kriteriylerge qarap ani’qlang’an bolsa, woni’n’ bazardag’i’ jag’dayi’ u’stem jag’day dep yesaplanadi’;
toli’q monopoliya – xojali’q ju’rgiziwshi subekt tovar bazari’nda birden-bir sati’wshi’ yamasa qari’ydar bolg’an jag’day;
monopoliyali’q jumi’s-xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’, ma’mleket basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ni’n’ monopoliyag’a qarsi’ gu’res haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerine qayshi’ keletug’i’n, ba’sekshilikke jol qoymawg’a, woni’ sheklew yamasa saplasti’ri’wg’a qarati’lg’an ha’reketleri yamasa ha’reketsizligi;
baha salasi’nda kemsitiw-o’nim jetkerip beriwshinin’ basqa sha’rayatlar ten’ bolg’an jag’dayda wo’z wo’nimin belgili bir qari’ydarg’a basqa qari’ydarlarg’a qarag’anda joqari’raq yamasa kemirek bahada sati’wi’;
kemsitiwshi sha’rtler-o’nim islep shi’g’ari’wshi’ ka’rxanani’n’ tuti’ni’wshi’larg’a sha’rtnamag’a qatnasi’ bolmag’an ha’r tu’rli sha’rtlerdi ma’jbu’rlep qabi’l yettiriw;
natuwri’ sali’sti’ri’w – belgili bir ba’sekilikti yamasa uli’wma barli’q ba’sekileslerdi, sonday-aq islep shi’g’ari’li’p ha’m (yamasa) sati’li’p ati’rg’an tovarlardi’ basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ tovarlari’na qarag’anda jamanlap ayti’w yamasa pikir bildiriw;
monopol qi’mbat baha – tovar bazari’nda u’stem jag’dayg’a iye bolg’an xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ islep shi’g’ari’w quwatlari’nan toli’q paydalanbawg’a baylani’sli’ jumsalg’an tiykarsi’z qa’rejetlerdi qaplaw yamasa sapasi’n to’menletiw na’tiyjesinde qosi’msha payda ali’w maqsetinde tovarg’a belgilengen bahasi’;
monopol arzan baha-tovar bazari’nda qari’ydar si’pati’nda u’stem jag’daydi’ iyelep turg’an xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ sati’p ali’p ati’rg’an tovari’na qosi’msha payda ali’w yamasa jumsalg’an tiykarsi’z qa’rejetlerdi sati’wshi’ yesabi’nan qaplaw maqsetinde belgileytug’i’n bahasi’ yamasa tovar bazari’nda sati’wshi’ si’pati’nda u’stem jag’daydi’ iyelep turg’an xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ sati’p ati’rg’an tovari’na bile turi’p usi’ tovardi’ sati’wdan za’lel ko’retug’i’n da’rejede belgileytug’i’n bahasi’ boli’p, woni’ belgilew na’tiyjesinde bazardan ba’sekileslerdi qi’si’p shi’g’ari’w joli’ menen ba’seki sheklenedi yamasa shekleniwi mu’mkin;
ta’repeler topari’ – ta’repler ji’yi’ndi’si’, wolarg’a tiyisli to’mendegi bir yamasa bir neshe sha’rtler wori’nlanadi’:
kelisim yamasa kelisilip ali’ng’an ha’reketler na’tiyjesinde, soni’n’ ishinde ali’w-sati’w, mu’likti isenimli basqari’w, birliktegi jumi’s, tapsi’rma, ijara sha’rtnamalari’ tiykari’nda yamasa basqa kelisimler tiykari’nda sheshiwshi ta’sir ko’rsetiw ushi’n jeterli bolg’an akciyalardi’n’ qadag’alaw pa’ketinin’ yamasa dawi’slari’ sani’ni’n’ tikkeley yamasa shetten birlikte iyelik yetiw huqi’qi’na iye bolg’an adam yamasa bir neshe adam. Bunda yuridikali’q ta’reptin’ dawi’slari’na tikkeley yemes iyelik yetiw degende bul dawi’slarg’a u’shinshi ta’repler arqali’ a’melde iyelik yetiw imkaniyati’ tu’siniledi, birinshi ta’repler arqali’ a’melde iyelik yetiw imkaniyati’ tu’siniledi, birinshi ta’rep u’shinshi ta’replerge qatnasli’ joqari’da atap wo’tilgen huqi’q ha’m wa’killikke iye boladi’;
eki yamasa wonnan arti’q ta’rep arasi’nda sha’rtnama du’zilip, wol boyi’nsha sha’rtnama qatnasi’wshi’lari’nan biri yamasa bir neshesinin’ yamasa basqa ta’replerdin’ isbilermenlik jumi’si’n ju’rgiziw sha’rtlerin belgilew yamasa wolar atqari’w uyi’mi’ wazi’ypalari’n wori’nlaw huqi’qi’ qolg’a kirgiziledi;
ta’rep yuridikali’q ta’rep atqari’w uyi’mi’ ha’m (yamasa) direktorlar ken’esi (baqlaw ken’esi) qurami’ni’n’ yeliw procentinen arti’g’i’n tayi’nlaw huqi’qi’na iye boladi’;
bir fizikali’q ta’reptin’ wo’zi yeki yamasa wonnan arti’q yuridikali’q ta’rep atqari’w uyi’mi’ ha’m (yamasa) direktorlar ken’esi qurami’ni’n’ yeliw procentinen arti’g’i’n quraydi’.
Usi’ Ni’zamni’n’ maqsetleri ushi’n ta’repler topari’ birden-bir xojali’q ju’rgiziwshi subekt dep qaraladi’.

4-statya. Xali’qarali’q sha’rtnamalar.
Yeger Wo’zbekstan Respublikasi’ni’n’ xali’qarali’q sha’rtnamalari’nda tovar bazarlari’ndag’i’ ba’sekishilik ha’m wolarda monopolistlik jumi’sti’ sheklew haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’ani’nan basqasha rejeler belgilengen bolsa, wonda xali’qarali’q sha’rtnama rejeleri qollani’ladi’.

II. Monopolistlik jumi’s

5-statya. Xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ wo’z u’stem jag’dayi’n qi’yanet yetip paydalani’wi’.
U’stem jag’daydi’ iyelep turg’an xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ ba’sekishilikti shekleytug’i’n ha’m (yamasa) basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ ma’plerin kemeytetug’i’n yamasa kemitiwi mu’mkin bolg’an to’mendegi ha’reketleri qadag’an yetiledi:
tovarlardi’ aylani’stan ali’p qoyi’w, bunnan go’zlengen maqset yamasa yerisilgen na’tiyje bazarda qi’tshi’li’qti’ payda yetiw yamasa saqlap turi’wdan yaki bahalardi’ asi’ri’wdan ibrat bolsa, monopol qi’mbat yamasa monopol arzan bahalarda belgilew;
kontragentke sha’rtnama mazmuni’na qatnasli’ bolmag’an sha’rtlerdi, soni’n’ ishinde materialli’q qarji’lar, basqa da mu’lk, mu’lklik huqi’qlardi’ wo’tkeriwge baylani’sli’ tiykarsi’z talaplardi’ ma’jbu’riy qabi’l yettiriw;
kontragentti basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge sali’sti’rg’anda ten’ bolmag’an jag’dayg’a salatug’i’n kemsitiwshi sha’rtlerdi sha’rtnamag’a kirgiziw;
kontragent ta’repinen basqa tovarlardi’ sati’p ali’w yamasa sati’w yaki kontragenttin’ basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerden tovarlar sati’p ali’wdan yamasa basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge tovarlar sati’wdan wo’zin ti’yi’w sha’rti menen g’ana sha’rtnama du’ziwge i’razi’li’q beriw;
tiyisli tovardi’ islep shi’g’ari’w yamasa jetkerip beriw mu’mkinshiligi bar bolg’an jag’dayda sha’rtnama du’ziwden tiykarsi’z bas tarti’w;
basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ bazarg’a kiriwine tosqi’nli’q yetiwi.
Ayri’qsha jag’daylarda, yeger xojali’q ju’rgiziwshi subekt wo’z ha’reketlerinin’ unamli’ na’tiyjesi, soni’n’ ishinde socialli’q-ekonomikali’q tarawdag’i’ unamli’ na’tiyjesi, qarali’p ati’rg’an tovar bazari’ ushi’n unamsi’z aqi’betlerinen arti’q boli’wi’n da’lilley alsa, xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ usi’ statyani’n’ birinshi bo’leginde ko’rsetilgen ha’reketleri monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen duri’s dep tabi’li’wi’ mu’mkin.

6-statya. Xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ ba’sekishilikti shekleytug’i’n kelisimleri (kelisip islengen ha’reketleri).
Belgili tovar bazari’nda ja’mi woti’z bes ha’m wonnan arti’q procent u’leske iye bolg’an wo’z-ara ba’sekilesip ati’rg’an yamasa basekige tu’siwi mu’mkin xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ ba’sekishilikti sheklep qoyg’an yaki sheklep qoyi’wi’ mu’mkin bolg’an kelisimleri (kelisip islengen ha’reketleri), soni’n’ ishinde:
belgilengen bahalar, tarifler, shegirmeler, u’stemeler, qosi’msha to’lewler yamasa arti’qsha bahalar belgilew yamasa wolardi’ saqlap turi’wg’a;
erkin bazar bahalari’ wornawi’na tosqi’nli’q yetip, wolardi’ jasalma ra’wishte wo’siriw ha’m pa’seytiwge;
islep shi’g’ari’w, wo’nim sati’w bazarlari’ ha’m kapital jumsaw u’stinen qadag’alaw wornati’w;
usi’ni’s ko’lemin jasalma tu’rde wo’zgertiw maqsetinde wo’ndiris ko’lemlerin kelisip ali’wg’a;
aukcionlar, birjalar ha’m basqa kim zi’yat sawdalari’nda bahalardi’ ko’teriw, tu’siriw yamasa saqlap turi’wg’a;
baha boyi’nsha kemsitiwlerde belgilewge;
bazardi’ aymaq boyi’nsha sati’w yaki sati’p ali’w ko’lemi, tovarlar tu’rleri boyi’nsha sati’wshi’lar ha’m qari’ydarlar buyi’rtpashi’lar topari’ boyi’nsha bo’lipali’wg’a;
belgili bir tovarlardi’n’ sati’wshi’lari’ yamasa wolardi’n’ qari’ydarlari’, buyi’rtpashi’lari’ si’pati’nda basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ bazarg’a kiriwin sheklep qoyi’w yamasa wolardi’ bazardan shetletiwge qarati’lg’an kelisimleri (kelisip islengen ha’reketleri) qadag’an yetilgen ha’m belgilengen ta’rtipte toli’q yamasa bir bo’legi haqi’yqi’y yemes dep tabi’ladi’.
Yeger biri u’stem jag’daydi’ saqlap turg’an, basqa biri bolsa woni’n’ wo’nim jetkerip beriwshisi yamasa qari’ydari’ bolg’an wo’z-ara ba’sekilespey ati’rg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ kelisimleri (kelisip islegen ha’reketleri) ba’sekishilikti sheklese yamasa sheklewi mu’mkin bolsa, bunday kelisimler (kelisip islengen ha’reketler) soni’n’ ishinde:
qari’ydarlar aymag’i’ yamasa topari’ shekleytug’i’n;
o’zinen qari’ydar sati’p alg’an tovarlardi’ qayta sati’w ushi’n bahag’a sheklew belgileytug’i’n;
xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge ba’sekilesler islep shi’g’arg’an tovarlardi’ sati’wdi’ qadag’an yetetug’i’n kelisimler (kelisip islengen ha’reketler) qadag’an yetiledi ha’m belgilengen ta’rtipte toli’q yamasa bir bo’legi haqi’qi’y yemes dep tabi’ladi’.
Yeger xojali’q ju’rgiziwshi subektler wo’z ha’reketlerinin’ bazarda sawda yetiw sharayatlari’n jaqsi’lawg’a, tovarlardi’n’ ba’sekishilikke tu’se ali’w mu’mkinshiligin ko’teriwge ja’rdem yetiwin, qari’ydarlarg’a sezilerli payda keltiriwshi unamli’ na’tiyjesi qarali’p ati’rg’an tovar bazari’ ushi’n unamsi’z aqi’betlerden arti’q boli’wi’n da’lillep bere alsa, xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ usi’ statyada na’zerde tuti’lg’an kelisimleri (kelisip islengen ha’reketleri) ayi’ri’m jag’daylarda monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen ni’zamli’ dep yesaplani’wi’ mu’mkin.
Yuridikali’q ta’repler birlespeleri (awqamlari’, associaciyalari’) xojali’q shirketleri ha’m ja’miyetlerinin’ associaciyag’a kirgen xojali’q ju’rgiziwshi subektleri xojali’q jumi’si’na ba’sekini shekleytug’i’n yamasa sheklewi mu’mkin bolg’an ta’rizde aralasi’wi’ qadag’an yetiledi. Usi’ talapti’ buzi’w monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m (o’z wa’killikleri sheginde aymaqli’q uyi’m)ni’n’ daw arasi’na muwapi’q yuridikali’q ta’repler birlespesinin’ (awqamlari’, associaciyalari’ni’n’) xojali’q shirketi yamasa ja’miyetinin’ sud arqali’ saplasti’ri’li’wi’na tiykar boli’wi’ mu’mkin.

7-statya. Ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleket ha’kimiyati’ uyi’mlari’ni’n’ hu’jjetleri ha’m ha’reketleri.
Ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’na:
qanday bolsa da jumi’s tarawi’nda jan’a xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdi sho’lkemlestiriwge sheklewler kirgiziw, sonday-aq ayi’ri’m jumi’s tu’rlerin a’melge asi’ri’w yamasa bir tovarlardi’ islep shi’g’ari’wdi’ qadag’an yetiw, ni’zam xu’jjetlerinde belgilengen jag’daylar bug’an kirmeydi;
xojali’q ju’rgiziwshi subektke sha’rtnamalar du’ziwge kimgedur arti’qmashi’li’q beriw, tuti’ni’wshi’lardi’n’ ayi’ri’m toparlari’na tovarlardi’ birinshi na’wbette jetkerip beriw haqqi’nda ko’rsetpeler beriw;
ayi’ri’m xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge bir topar bazasi’ni’n’ wo’zinde isleytug’i’n basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge qatnasli’ arti’qmashi’li’q beriwshi sali’q yaki basqa jen’illiklerdi, licenziyalaw boyi’nsha huqi’qlardi’ tiykarsi’z ra’wishte beriw;
«xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ akciyalari’n (u’leslerin) sati’p ali’w, ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi»;
ayi’ri’m xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ jumi’si’ ushi’n basqa kemsitiwshi yaki jen’illikli sharayatlardi’ belgilew qadag’an yetiledi.
Ayri’qsha jag’daylarda ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ ta’biyiy apatshi’li’qlar, qi’yrawlar aqi’betlerin saplasti’ri’w ha’m kesellikler tarqali’p ketiwinin’ aldi’n ali’w maqsetinde usi’ statyani’n’ birinshi bo’leginde ko’rsetip wo’tilgen mazmundag’i’ sheshimlerdi qabi’l yetiwi mu’mkin.
Basqari’w uyi’mi’ni’n’ basqa bir basqari’w uyi’mi’ menen yamasa xojali’q ju’rgiziwshi subekt penen bazardi’n’ duri’s jumi’s islewine, ba’sekishlikti rawajlandi’ri’wg’a ni’zamli’ ma’plerine za’lel keltiriwshi kelisimlerine (kelisip islengen ha’reketlerine) soni’n’ ishinde:
bahalar yaki tariflerdi ko’teriw, tu’siriw, saqlap turi’wg’a;
bazardi’ aymaqli’q princip boyi’nsha, sati’wlar ha’m sati’p ali’wlar ko’lemi, tovar tu’rleri yamasa sati’wshi’lar yaki qari’ydarlardi’n’, buyi’rtpashi’lardi’n’ topari’ boyi’nsha bo’lip ali’wg’a;
xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ bazarg’a kiriwin sheklew ha’m wolardi’ bazardan shetletiwge qarati’lg’an kelisimlerine (kelisip islengen ha’reketlerine) jol qoyi’lmaydi’ ha’m wolar belgilengen ta’rtipte toli’q yamasa ayi’ri’m bo’leginde haqi’yqi’y yemes dep tabi’ladi’.
Yuridikali’q ta’repler ha’m basqari’w uyi’mlari’ni’n’ tovarlar islep shi’g’ari’w yamasa sati’wdi’ monopoliyalasti’ri’w maqsetinde birlesiwi, bar bolg’an ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’na ba’sekshilikti sheklep qoyi’wi’ mu’mkin bolg’an wa’killiklerdi beriw, sonday-aq basqari’w uyi’mlari’ni’n’ wazi’ypalari’n xojali’q ju’rgiziwshi subektler wazi’ypalari’ menen qosi’p jiberiw, xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge usi’ uyi’mlardi’n’ ha’m huqi’qlari’n, soni’n’ ishinde ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ni’n’ wazi’ypalari’ ha’m huqi’qlari’n beriw qadag’an yetiledi.

8-statya. Insapsi’z ba’sekishlikti qadag’an yetiw.
Insapsi’z ba’sekishlikke, soni’n’ ishinde:
basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektke za’lel keltiretug’i’n yaki woni’n’ iskerlik abi’rayi’na zi’yan keltiretug’i’n jalg’an, ani’q yemes yamasa naduri’s mag’li’wmatlardi’ tarqati’wg’a;
yuridikali’q ta’reptin’ intellektual jumi’si’ na’tiyjelerinen ha’m wolarg’a ten’lestirilgen individuallasti’ri’w qurallari’nan wo’nimdi, xi’zmetler wori’nlawdi’ individuallasti’ri’w qurallari’nan ni’zamsi’z paydalani’p tovar sati’wg’a;
tovardi’n’ wo’zgesheligi, woni’ tayarlaw usi’li’ ha’m worni’, tuti’ni’w qa’siyetleri, sapasi’ haqqi’nda tuti’ni’wshi’lardi’ jan’i’li’sti’ri’wg’a;
xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’, soni’n’ ishinde woni’n’ reklama jumi’si’ boyi’nsha da wo’zi islep shi’g’aratug’i’n yaki satatug’i’n tovarlardi’ basqa xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ tovarlari’ menen turpayi’ sali’sti’ri’wi’na;
ilimiy-texnikali’q. Islep shi’g’ari’w yaki sawda ma’limlemesin, soni’n’ ishinde kommerciyali’q si’rdi’ iyesinin’ i’razi’li’g’i’si’z ali’wg’a, wonnan paydalani’wg’a, woni’ ja’riyalawg’a;
jan’a xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ tovarlar ha’m xi’zmetler bazari’na kiriwine tosqi’nli’q yetiwge jol qoyi’lmaydi’.

III. Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m

9-statya. Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ tiykarg’i’ wazi’ypalari’ ha’m jumi’s bag’darlari’.
Tovar bazarlari’nda ba’sekishilikti rawajlandi’ri’wg’a ja’rdem yetiw, xojali’q ju’rgiziwshi subektler, ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ni’n’ monopolistlik jumi’si’n ha’m insapsi’z ba’sekishilikti sheklew ja’ne toqtati’p qoyi’w boyi’nsha ma’mleketlik siyasatti’ monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ali’p baradi’.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m wo’z jumi’si’nda basqa basqari’w uyi’mlari’nan biyg’a’rez boli’p tabi’ladi’, woni’n’ sheshimleri u’stinen sudqa shag’i’m yetiliwi mu’mkin.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ tiykarg’i’ wazi’ypalari’ ha’m jumi’s bag’darlari’ to’mendegilerden ibarat:
monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetleri ha’m tuti’ni’wshi’lardi’n’ huqi’qlari’n qorg’aw haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetlerine boysi’ni’w u’stinen ma’mleketlik qadag’alawdi’ ali’p bari’w;
ma’mleketlik mu’likti basqari’w ma’mleketlik uyi’mi’ menen birlikte tovar bazarlari’nda ba’seki wortali’g’i’n payda yetiwge, monopoliyadan azat yetiwdin’ tarmaqli’q ha’m regionalli’q bag’darlamalari’n islep shi’g’i’w ha’m a’melge asi’ri’wdi’ muwapi’qlasti’ri’wg’a birden-bir metodologiyali’q qatnasti’ ta’miyinlew;
ba’sekishilikti ha’m isbilermenlikti rawajlandi’ri’w tiykari’nda bazar qatnasi’qlari’n qa’liplestiriwge ja’rdem yetiw;
monopoliyali’q jumi’sti’n’ xojali’q ju’rgiziwshi subektler tovar bazari’ndag’i’ wo’z u’stem da’rejesin qi’lapli’q yetip paydalani’w, woni’n’ aldi’n ali’w ha’m wog’an jol qoymaw, insapsi’z ba’sekishillikke ha’m tuti’ni’wshi’lar ma’pleri kemsitiliwine shek qoyi’w ilajlari’n ko’riw;
monopoliyashi’ birlespelerdin’ (ka’rxanalardi’n’) Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ma’mleketlik reestrin ju’rgiziw (bunnan keyin reestr dep ataladi’).
Jumi’sta ja’riyali’li’qti’ ta’miyinlew, ekonomikani’ monopoliyadan azat yetiw, ba’sekishilikti rawajlandi’ri’w ha’m tuti’ni’wshi’lardi’n’ huqi’qlari’n qorg’awg’a qarati’lg’an ilajlardi’ a’melge asi’ri’wdi’n’ bari’si’ haqqi’nda g’alaba xabar qurallari’, soni’n’ ishinde arnawli’ periodikali’q basi’lmalar arqali’ puxaralardi’ xabardar yetiw;
monopoliyag’a qarsi’ gu’resti ta’rtipke sali’w ha’m tuti’ni’wshi’lardi’n’ huqi’qlari’n qorg’aw boyi’nsha si’rt yel ta’jiriybesine tallaw wo’tkeriw.

10-statya. Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ wa’killikleri.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m;
tovar bazarlari’nda xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ u’stem jag’dayi’n ani’qlaw;
ma’mleketlik ha’m xojali’q basqari’wi’ uyi’mlari’na, jergilikli ha’kimiyat uyi’mlari’na, xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge ha’m wolardi’n’ lawazi’mli’ shaxslari’na monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzi’wdi’ saplasti’ri’w yaki bunday ni’zam buzi’li’wlardi’n’ aqi’betlerin saplasti’ri’w haqqi’nda, da’slepki jag’dayi’n tiklew haqqi’nda, monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerine qayshi’ keletug’i’n sha’rtnamalardi’ biykarlaw yaki wo’zgertiw haqqi’nda, monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzatug’i’n wo’zleri qabi’l yetken qararlari’n, hu’jjetlerdi biykarlaw ha’m wo’zgertiw haqqi’nda wori’nlani’wi’ sha’rt bolg’an ko’rsetpeler beriw ha’m berilgen ko’rsetpelerdin’ wori’nlani’wi’n qadag’alaw;
ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’na wo’zleri qabi’l yetken monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerine qayshi’ keletug’i’n hu’jjetlerdi biykarlaw yamasa wo’zgertiw haqqi’nda ko’rsetpeler beriw;
xojali’q ju’rgiziwshi subektlerden monopolistlik jumi’s na’tiyjesinde tiykarsi’z ali’ng’an da’ramatti’ (paydani’) ali’p qoyi’w ha’m ja’riyma sali’w haqqi’nda ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte qarar qabi’l yetiw;
monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetleri buzi’lg’anli’g’i’ haqqi’nda, soni’n’ ishinde monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerine qayshi’ keletug’i’n sha’rtnamalardi’ toli’q yamasa bir bo’leginde haqi’yqi’y yemes dep yesaplaw haqqi’nda arzalar menen sudqa mu’ra’jat yetiw, sonday-aq monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin paydalani’w ha’m wolardi’ buzi’w menen baylani’sli’ jumi’slardi’ sudta qarap shi’g’i’wda qatnasi’w;
monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzi’w menen baylani’sli’ belgileri boyi’nsha ji’nayatli’ is qozg’aw haqqi’ndag’i’ ma’seleni sheshiw ushi’n materiallardi’ tiyisli uyi’mlarg’a jiberiw;
licenziyalawdi’ yengiziw yamasa woni’ biykarlaw, baji’ tariflerin wo’zgertiw, kvotalar yengiziw yamasa wolardi’ biykarlaw, sonday-aq sali’q jen’illiklerin, jenillikli kreditler ha’m ma’mleket ta’repinen qollap-quwatlawdi’n’ basqa tu’rlerin yengiziw yamasa biykarlaw haqqi’nda tiyisli uyi’mlarg’a usi’ni’slar kirgiziw;
monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin qollani’w ma’seleleri boyi’nsha tu’sinik beriw;
tovar bazari’nda u’stem jag’daydi’ iyelep turg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ reestirin qa’liplestiriw ta’rtibin belgilew;
ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an basqa wa’killiklerdi a’melge asi’ri’w huqi’qlari’na iye.

11-statya. Ma’limleme ali’w huqi’qi’.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ lawazi’mli’ adamlari’ xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ aymag’i’na kiriw ha’m soraw tiykari’nda za’ru’rli hu’jjetler ha’m ma’limlemelerdi paydalani’w huqi’qi’na iye.

12-statya. Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mg’a ma’limleme beriw.
Xojali’q ju’rgiziwshi subektler, ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’, jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ ha’m basqa sho’lkemler, wolardi’n’ basshi’lari’, sonday-aq lawazi’mli’ shaxslar monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ talabi’na muwapi’q wog’an kerekli hu’jjetler ha’m basqa da ma’limlemelerdi ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte beriwi sha’rt.

13-statya. Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ kommerciyali’q si’rdi’ saqlaw boyi’nsha minnetleri.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m usi’ Ni’zamg’a muwapi’q, wo’zine berilgen wa’killiklerdi a’melge asi’ri’w bari’si’nda alg’an kommerciyali’q si’r boli’p yesaplanatug’i’n mag’li’wmatlardi’ ja’riya yetpewi tiyis.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m xi’zmetkerleri kommerciyali’q si’r boli’p yesaplang’an mag’li’wmatlardi’ ja’riya yetken jag’dayda, wolar keltirgen za’lel ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q wo’ndirip ali’ni’wi’ sha’rt.

IV. Ba’sekishilik u’stinen ma’mleketlik qadag’alaw

14-statya. Xojali’q subektlerin sho’lkemlestiriw, qayta sho’lkemlestiriw, saplasti’ri’w u’stinen ma’mleketlik qadag’alaw.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m to’mendegiler u’stinen qadag’alawdi’ a’melge asi’radi’:
yuridikali’q ta’repler birlespelerin sho’lkemlestiriw, qosi’p jiberiw ha’m biriktiriw;
xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdi qosi’p jiberiw ha’m biriktiriw arqali’ finans-sanaat toparlari’n, xolding kompaniyalari’n sho’lkemlestiriw;
ka’rxanalardi’ saplasti’ri’w ha’m bo’liw u’stinen, yeger bul bazarda u’stem jag’daydi’ iyelep turg’an xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ payda boli’wi’na ali’p keletug’i’n bolsa, saplasti’ri’w sudti’n’ ni’zamli’ ku’shke kirgen sheshimine muwapi’q a’melge asi’ri’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Usi’ statyani’n’ birinshi bo’leginin’ u’shinshi ha’m to’rtinshi abzaclari’nda xojali’q subektlerin qosi’p jiberiw, biriktiriw ha’m saplasti’ri’w haqqi’nda sheshim qabi’l yetken adamlar yaki uyi’mlar monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mg’a to’mendegilerdi beredi:
xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdi sho’lkemlestiriw, qayta sho’lkemlestiriw, saplasti’ri’wg’a i’razi’li’q beriw haqqi’ndag’i’ saraw xat;
birigip ati’rg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ ha’r birinin’ tiykarg’i’ jumi’s tu’rleri tuwrali’, wolardi’n’ tiyisli tovar bazarlari’ndag’i’ u’lesi ha’m birlespege kiriwge i’razi’li’g’i’ haqqi’ndag’i’ mag’lawmatlar.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m sheshim shi’g’ari’w ushi’n za’ru’r bolg’an basqa ma’limlemelerdi de sorap ali’wg’a haqi’li’. Ko’rsetip wo’tilgen mag’lawmatlardi’ beriw xarakteri ha’m tu’rlerine qoyi’latug’i’n talaplar monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen tasti’yi’qlanatug’i’n qa’delerde belgilenedi.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m za’ru’r hu’jjetlerdi alg’an waqi’ttan baslap woti’z ku’nnen keshiktirmey arza iyesine qabi’l yetilgen sheshim haqqi’nda jazba ra’wishte ma’lim yetedi.
Yeger soraw xatti’n’ qanaatlandi’ri’li’wi’ tiyisli xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ u’stem jag’dayi’ payda boli’wi’ yamasa ku’sheytiwine ha’m (yaki) ba’sekishilikti sheklewge ali’p keliwi mu’mkin boli’p, yeger usi’ni’lg’an hu’jjetlerdi qarap shi’g’i’w waqti’nda wolarda bayan yetilgen ha’m sheshim qabi’l yetiw ushi’n a’hmiyetke iye bolg’an ma’limleme isenimsiz bolsa, monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m soraw xatti’ qabi’l almawg’a haqi’li’.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m soraw xatti’ qanaatlandi’ri’w ba’sekishlikti ta’miyinlewge qarati’lg’an talaplardi’ wori’nlawg’a baylani’sli’ yetip qoyi’wg’a haqi’li’. Bunda usi’ talaplar, sonday-aq wolardi’ wori’nlaw mu’ddetleri monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ usi’ statyani’n’ birinshi bo’leginin’ u’shinshi ha’m to’rtinshi abzaclari’nda na’zerde tuti’lg’an ha’reketlerdi a’melge asi’ri’w ushi’n i’razi’li’q beriwi haqqi’ndag’i’ sheshiminde ayti’li’wi’ tiyis.
Yeger xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdi sho’lkemlestiriw, qayta sho’lkemlestiriw, saplasti’ri’w haqqi’ndag’i’ sheshim qabi’l yetip ati’rg’an adamlar ha’m uyi’mlar wo’zlerinin’ ha’reketleri bazarda sawda sharayatlari’n jaqsi’lawg’a xi’zmet yetiwdi, qari’ydarlarg’a sezilerli da’rejede payda keltiriwin da’lillep berse, monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ha’tte joqari’da ko’rsetip wo’tilgen unamsi’z aqi’betler ju’z beriwi mu’mkin bolg’ani’nda da soraw xatti’ qanaatlandi’ri’wg’a haqi’li’.
Xojali’q ju’rgiziwshi subektti sho’lkemlestiriw, qosi’p jiberiw, biriktiriw tiyisli xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ u’stem jag’dayi’ payda boli’wi’ yamasa ku’sheyiwine yaki ba’sekishiliktin’ shekleniwine ali’p kelgen jag’daylarda xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ sho’lkemlestiriwshileri, qosi’p jiberiw, biriktiriw haqqi’nda sheshim qabi’l yetken adamlar yaki uyi’mlar monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mi’ni’n’ talabi’na muwapi’q ba’sekishilik ushi’n za’ru’r bolg’an sharayatlardi’ tiklewdin’ ilajlari’n ko’riwi sha’rt.
Usi’ statyani’n’ birinshi bo’leginin’ u’shinshi ha’m to’rtinshi abzaclari’nda na’zerde tuti’lg’an jag’daylardi’ xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdi ma’mleketlik dizimnen wo’tkeriw, sonday-aq xojali’q ju’rgiziwshi subektler saplasti’ri’li’wi’na baylani’sli’ wolardi’ reestrden shi’g’ari’w haqqi’nda jazi’p qoyi’w dizimge ali’wshi’ uyi’m ta’repinen tek g’ana monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ aldi’n-ala i’rzali’g’i’n ali’p a’melge asi’ri’ladi’.
Usi’ statyada belgilengen ta’rtipti buzg’an jag’dayda yuridikali’q ta’replerdi sho’lkemlestiriw, qosi’p jiberiw yamasa biriktiriw, xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdi qosi’p jiberiw yamasa biriktirip, finans-sanaat toparlari’, xolding kompaniyalar sho’lkemlestiriw, sonday-aq usi’ statyani’n’ yekinshi bo’legine muwapi’q monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m qoyg’an talaplardi’ wori’nlaw ma’mleketlik dizimge ali’wdi’ monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ daw arasi’na muwapi’q sudli’q ta’rtipte haqi’yqi’y yemes dep tabi’w ushi’n tiykar boladi’.
Xojali’q ju’rgiziwshi subektler qosi’p jiberilgen, birlestirilgen jag’dayda xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ sho’lkemlestiriwshileri, qosi’p jiberiw, birlestiriw haqqi’nda sheshim qabi’l yetken shaxslar yamasa uyi’mlar bul haqqi’nda jumi’sti’n’ tu’rin, wo’nim islep shi’g’ari’w ha’m sati’w ko’lemlerin ko’rsetken halda monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mdi’ won bes ku’n mu’ddet ishinde xabardar yetiwi kerek.

15-statya. Akciyalar u’lesler ha’m basqa da mu’liklik huqi’qlardi’ ali’w waqti’nda monopoliyag’a qarsi’ gu’reske baylani’sli’ ni’zam hu’jjetlerine boysi’ni’wi’ u’stinen ma’mleketlik qadag’alaw.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ aldi’n-ala ali’ng’an i’razi’li’g’i’ menen xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ soraw xati’ tiykari’nda to’mendegiler a’melge asi’ri’ladi’.:
bir adamni’n’, bir topar adamlardi’n’ xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ akciyalari’n, ustavli’q kapitali’ndag’i’ dawi’s beriw huqi’qi’na iye bolg’an u’leslerin ali’w, bunda usi’ adam, bir topar adamlar usi’ akciyalar, u’lestin’ woti’z bes procentinen arti’g’i’n iyelew huqi’qi’n aladi’. Usi’ talap xojali’q ju’rgiziwshi subektti sho’lkemlestiriw waqti’nda woni’n’ sho’lkemlestiriwshilerine qoyi’lmaydi’, finans-sanaat toparlari’, xolding kompaniyalari’n sho’lkemlestiriw jag’daylari’ bug’an kirmeydi;
bir adamni’n’, bir topar adamlardi’n’ xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ isbilermenlik jumi’si’n ali’p bari’w yaki woni’n’ atqari’w uyi’mi’ wazi’ypalari’n a’melge asi’ri’w sha’rtlerin belgilew mu’mkinshiligin beriwshi huqi’qlardi’ ali’w, soni’n’ ishinde kelisimler, sha’rtnamalar, tapsi’rmalar, kontraktlar ja’rdeminde yaki basqa jollar menen ali’wi’.
Tiyisli kelisimde qatnasi’wshi’ adamlar aktivlerinin’ ja’mi balansli’q quni’ yen’ az miynet haqi’ni’n’ to’rt mi’n’ yese mug’dari’nan arti’q bolsa yaki kelisim qatnasi’wshi’lari’nan biri tovar bazari’nda u’stem jag’daydi’ iyelep turg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektler reestrine kirgizilgen xojali’q ju’rgiziwshi bolsa yamasa usi’ xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ jumi’si’n qadag’alawshi’ bir topar adamlar sati’p ali’wshi’ bolsa, usi’ statyani’n’ birinshi bo’leginde ko’rsetilgen kelisimlerdi du’ziw ushi’n aldi’n ala i’razi’li’q ali’ni’wi’ sha’rt.
Usi’ statyani’n’ birinshi bo’leginde ko’rsetilgen kelisimlerdi du’ziw ushi’n adamlar monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mg’a bunday kelisimlerdi du’ziw ushi’n kelisim beriw haqqi’nda soraw xat beriwi ha’m sheshim qabi’llaw ushi’n za’ru’r bolg’an ma’limlemeni xabarlawi’ tiyis.
Yeger kelisim qatnasi’wshi’lari’ wo’z ha’reketlerinin’ bazarda sawda sharayatlari’n jaqsi’lawg’a tovardi’n’ ba’sekige shi’damli’li’g’i’n ko’teriwge ja’rdem yetiwshi, qari’ydarlarg’a sezilerli payda keltiriwshi unamli’ na’tiyjesi qarali’p ati’rg’an tovar bazari’ ushi’n kelip shi’g’atug’i’n unamsi’z aqi’betlerden u’stem boli’wi’n da’lillese, ha’tte ba’sekishilikti sheklew itimali’ bolg’an jag’dayda da monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ soraw xati’n qanaatlandi’ri’wg’a haqi’li’.
Fizikali’q ta’rep aktivlerinin’ ja’mi balansli’q quni’ yen’ az miynet haqi’ni’n’ yeki mi’n’ yesesi mug’dari’nan zi’yat bolg’an yeki ha’m wonnan arti’q xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ yen’ da’l bir tu’rdegi tovarlar topari’ boyi’nsha reestrge kirgizilgen yamasa da’l bir tu’rdegi islep shi’g’ari’w -sati’w processinin’ tu’rli basqi’shi’ndag’i’ tovarlar topari’ boyi’nsha reestrge kirgizilgen xojali’q ju’rgiziwshi subektlerinin’ atqari’w uyi’mlari’, direktorlar ken’esleri yamasa baqlaw ken’esleri qatnasqan jag’dayda bul adam ko’rsetilgen uyi’mlarg’a yamasa ken’eslerge kirgeni yaki saylang’ani’nan son’ bes ku’n ishinde monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mg’a xabar beriwi sha’rt. Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mg’a xabar berilip ati’rg’ani’nda arza iyesi wog’an arza menen birge usi’ statyani’n’ u’shinshi bo’leginde na’zerde tuti’lg’an ma’limlemeni de beredi.
Usi’ statyada belgilengen ta’rtipti buzg’an ra’wishte du’zilgen, u’stem jag’daydi’n’ payda boli’wi’ yaki ku’sheyiwine yaki ba’sekishiliktin’ shekleniwine ali’p keletug’i’n kelisimler yaki ha’reketler haqi’yqi’y yemes dep tabi’li’wi’ mu’mkin.

16-statya. Xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdi ma’jbu’riy tu’rde bo’lip jiberiw.
U’stem jag’daydi’ iyelep turg’an xojali’q ju’rgiziwshi subekt monopoliyag’a qarsi’ ni’zam xu’jjetlerin buzg’an jag’dayda, monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ba’sekini rawajlandi’ri’w maqsetinde woni’ ma’jbu’riy ra’wishte bo’lip jiberiw yaki wonnan strukturali’q bo’limsheler negizinde bir yaki bir neshe yuridikali’q ta’repti ayi’ri’p shi’g’ari’w haqqi’nda sudqa daw arza beriwge haqi’li’.
Xojali’q ju’rgiziwshi subektti ma’jbu’riy tu’rde bo’lip jiberiw to’mendegi sha’rtlerdin’ ha’mmesi bolg’anda, yag’ni’y:
bo’lip jiberilip ati’rg’an strukturali’q bo’limsheler sho’lkemlestiriw-shilik ha’m aymaqli’q jaqtan bo’linip shi’g’i’wi’ mu’mkin bolsa;
oni’n’ strukturali’q bo’limsheleri arasi’nda ti’g’i’z texnologiyali’q wo’z-ara baylani’s bolmag’anda;
bo’lip jiberiw na’tiyjesinde strukturali’q bo’limsheler belgili bir tovar bazari’nda wo’z aldi’na islew imkaniyati’na iye bolg’ani’nda a’melge asi’ri’wi’ mu’mkin.

V. Monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzg’anli’g’i’ ushi’n juwapkershilik

17-statya. Monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzi’w aqi’betleri.
Xojali’q ju’rgiziwshi subektler, ma’mleketlik basqari’w uyi’mlari’ ha’m jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzg’an jag’dayda:
monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ ko’rsetpelerin belgilengen mu’ddette wori’nlawi’;
keltirilgen za’leldin’ worni’n tolti’ri’wi’;
ja’riyma, penya to’lew sha’rt.
Monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzg’anli’qta ayi’pli’ shaxslar ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q ha’kimshilik, ji’nayatli’ ha’m basqa tu’rdegi juwapkershilikke tarti’li’wi’ mu’mkin.

18-statya. Monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzg’anli’li’g’i’ ushi’n ja’riymalar.
Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m to’mendegi ni’zam buzi’wshi’li’qlar ushi’n xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte ja’riymalar sali’wg’a haqi’li’:
1) monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerinin’ buzi’li’wi’n saplasti’ri’w, da’slepki jag’dayi’n tiklew, sha’rtnamalardi’ biykarlaw yaki wo’zgertiw haqqi’ndag’i’ ko’rsetpelerdi wori’nlawdan bas tartqanli’g’i’ yaki wo’z waqti’nda wori’nlamag’anli’g’i’ ushi’n, sonday-aq, monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ aldi’n ala kelisimin almastan usi’ Ni’zamni’n’ 15-statyasi’ni’n’ birinshi ha’m yekinshi bo’limlerinde na’zerde tuti’lg’an ha’reketlerdi a’melge asi’rg’anli’g’i’ yaki kelisimler (sha’rtnamalar) du’zgenligi ushi’n to’mendegi mug’darlarda:
ma’mleketlik ha’m xojali’q basqari’w uyi’mlari’na, jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’na ha’m yuridikali’q ta’rep bolg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge – yen’ kem is haqi’ni’n’ jetpis yesesinen ju’z yesesine shekemgi mug’darda ha’m keltirilgen zi’yanni’n’ bes procenti mug’dari’nda, biraq yen’ kem is haqi’ni’n’ yeki ju’z yesesinen ko’p bolmag’an mug’darda;
fizikali’q ta’rep bolg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge yen’ kem is haqi’ni’n’ bes yesesinen jeti yesesine shekemgi mug’darda;
2) monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mg’a mag’li’wmat bermegenligi yaki bilqastan jalg’an mag’li’wmat bergenligi ushi’n to’mendegi mug’darda:
ma’mleketlik ha’m xojali’q basqari’w uyi’mlari’na, jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’na ha’m yuridikali’q ta’rep bolg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge – yen’ kem is haqi’ni’n’ won yesesinen jigirma yesesine shekemgi mug’darda;
fizikali’q ta’rep bolg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge – yen’ kem is haqi’ni’n’ u’sh yesesinen bes yesesine shekemgi mug’darda;
3) xojali’q ju’rgiziwshi subektlerdin’ ba’sekini sheklewge ali’p keletug’i’n kelisimleri (kelisilgen ha’reketleri) ushi’n to’mendegi mug’darlarda:
yuridikali’q ta’rep bolg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge – yen’ kem is haqi’ni’n’ alpi’s yesesinen seksen yesesine shekemgi mug’darda ha’m keltirilgen zi’yanni’n’ bes procenti mug’dari’nda, biraq yen’ kem is haqi’ni’n’ bir ju’z yeliw yesesinen ko’p bolmag’an mug’darda;
fizikali’q ta’rep bolg’an xojali’q ju’rgiziwshi subektlerge – yen’ kem is haqi’ni’n’ bes yesesinen jeti yesesine shekemgi mug’darda.
Ja’riyma sali’w sud ta’repinen, al ma’mleketlik ha’m xojali’q basqari’w uyi’mlari’, jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mlari’ yaki xojali’q ju’rgiziwshi subekt islengen huqi’qbuzarli’qtag’i’ ayi’bi’n ta’n alg’an ha’m ja’riymani’ i’qti’yarli’ ra’wishte to’legen jag’dayda bolsa, monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen a’melge asi’ri’ladi’.
Ja’riyma ma’mleketlik ha’m xojali’q basqari’wi’ uyi’mlari’ yaki xojali’q ju’rgiziwshi subekt ta’repinen monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ ja’riyma sali’ng’anli’g’i’ haqqi’ndag’i’ qarari’ ali’ng’an waqi’ttan baslap woti’z ku’n mu’ddet ishinde to’lenedi ha’m byudjetke wo’tkeriledi.
Xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ son’g’i’ yesabat sa’nesindegi ag’i’mdag’i’ aktivleri summasi’ni’n’ ja’mi jigirma procentinen arti’q mug’dardag’i’ ja’riymani’ wo’ndiriw wog’an wo’ndiriletug’i’n summani’ wo’ndiriw haqqi’nda qarar qabi’l yetilgen ku’ninen baslap alti’ ay dawami’nda ayma-ay bo’lip to’lew mu’mkinshiligi berilgen halda a’melge asi’ri’ladi’.
Ja’riyma to’lew monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ qarari’ yaki ko’rsetpesin wori’nlaw yaki monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an basqa ha’reketlerdi wori’nlaw minnetinen azat yetpeydi.

19-statya. Xojali’q ju’rgiziwshi subektke keltirilgen za’leldi to’lew.
Yeger ma’mleketlik basqari’w uyi’mi’ yamasa jergilikli ma’mleketlik ha’kimiyat uyi’mi’, soni’n’ ishinde monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’m ta’repinen monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerine qayshi’ keletug’i’n ra’wishte qabi’l yetilgen normativlik hu’jjet sebepli xojali’q ju’rgiziwshi subektke yamasa basqa ta’repke za’lel keltirilse, za’lel ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte to’leniwi sha’rt.
Yeger xojali’q ju’rgiziwshi subekttin’ monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzi’wshi’ ha’reketi yaki ha’reketsizligi sebepli basqa xojali’q ju’rgiziwshi subektke yaki subekti ta’repinen ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q to’leniwi tiyis.

VI. Monopoliyag’a qarsi’ ma’mleketlik uyi’mni’n’ sheshimler qabi’l yetiwi wolardi’n’ u’stinen shag’i’m yetiw ha’m wolardi’ wori’nlaw ta’rtibi

20-statya. Monopoliyag’a qarsi’ ni’zam hu’jjetlerin buzg’anli’g’i’ haqqi&rsq

Ko'rip shi'g'i'ldi': 2060

Betler