Qaraqalpaqstan Respublikasi' Ministrler Ken'esi

Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' Ma'mleketlik hu'kimet portali'



Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (87 Kb)    Versiyasi'    Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (87 KB)

«Bilimlendiriw haqqi’nda» Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ Ni’zami’ (jan’a redakciyasi’)

I.Uli’wma ryejyelyer

1-statya. Ni’zamni’n’ maqsyeti.
Bul ni’zam puqaralarg’a bilim, ta’rbiya byeriw, ka’sip-wo’nyer u’yryetiwdin’ huqi’qi’y tiykarlari’n byelgilyeydi ha’m ha’r bir adamni’n’ kwonstituciyali’q bilim ali’w huqi’qi’n ta’miyinlyewgye qarati’lg’an.

2-statya. Bilimlyendiriw haqqi’ndag’i’ ni’zam aktlyeri.
Bilimlyendiriw haqqi’ndag’i’ ni’zam aktlyeri usi’ Ni’zamnan ha’m basqa da Ni’zam hu’jjyetlyerinyen ibarat. Yegyer Wo’zbyekstan Ryespublikasi’ni’n’ xali’qarali’q sha’rtnamasi’nda bilimlyendiriw haqqi’ndag’i’ Ni’zam aktlyerindyegidyen wo’zgyeshye qa’dyelyer byelgilyengyen bwolsa, wonda xali’qarali’q sha’rtnama ryejyelyeri qwollani’ladi’.

3-statya. Bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ ma’mlyekyetlik siyasatti’n’ tiykarg’i’ principlyeri.
Bilimlyendiriw Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ni’n’ ja’miyyetlik rawajlani’wi’nda arti’qmashli’qqa iyye taraw dyep ja’riyalanadi’.
Bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ ma’mlyekyetlik siyasatti’n’ tiykarg’i’ principlyeri two’myendyegilyerdyen ibarat:
bilimlyendiriw ha’m ta’rbiyani’n’ insani’yli’q, dyemwokratiyali’q si’patta yekyenligi;
bilimlyendiriwdin’ u’zliksizligi ha’m izbye-izliligi;
uli’wma worta, worta arnawli’, ka’sip-tyexnikali’q bilim byeriwdin’ ma’jbu’riyligi;
akadyemiyali’q licyeydye yamasa ka’sip-wo’nyer kwollyedjindye worta arnawli’ bilim ali’wdi’n’ i’qti’yarli’li’g’i’;
bilimlyendiriw sistyemasi’ni’n’ puqarali’q yekyenligi;
ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw standartlari’ shyegindye bilim ali’wdi’n’ ha’mmye ushi’n ashi’qli’g’i’;
bilimlyendiriw bag’darlamalari’n tan’lawda wolardi’n’ birdyen-bir ha’m diffyeryenciyalasqan kwo’z-qarasta bwoli’w sha’rtliligi;
bilimli bwoli’wdi’ ha’m uqi’pti’ xwoshamyetlyew za’ru’rligi;
bilimlyendiriw sistyemasi’nda ma’mlyekyetlik ha’m ja’miyyetlik basqari’wdi’n’ muwapi’qli’g’i’ lazi’m bwoli’p tabi’ladi’.

4-statya. Bilim ali’w huqi’qi’.
Ji’ni’si’, tili, jasi’, rasasi’, millyeti, kwo’z-qaraslari’, dingye mu’na’sibyeti, swocialli’q shi’g’i’si’, xi’zmyet tu’ri, ja’miyyetlik jag’dayi’na, jasaw worni’na, Qaraqalpaqstan aymag’i’nda qansha waqi’t jasag’anli’g’i’na g’a’ryezsiz, ha’r bir puqarag’a bilim ali’wda tyen’ huqi’qlar kyepilliklyeri ta’miyinlyenyedi.
Bilim ali’w huqi’qi’:
ma’mlyekyetlik ha’m ma’mlyekyetlik yemyes bilimlyendiriw ma’kyemyelyerin rawajlandi’ri’w;
wo’ndiristyen qwol u’zip ha’m qwol u’zbyey bilim ali’wdi’ shwo’lkyemlyestiriw;
bilimlyendiriw ha’m kadrlar tayarlawdi’n’ ma’mlyekyetlik bag’darlamalari’ tiykari’nda tyegin woqi’ti’w, swonday-aq bilimlyendiriw ma’kyemlyerindye sha’rtnama tiykari’nda two’lyew yesabi’nan qa’nigyelikkye u’yryetiw;
barli’q tu’rdyegi bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinin’ pitkyeriwshilyeri kyeyingi basqi’shtag’i’ woqi’w wori’nlari’na kiriw payi’ti’nda tyen’ huqi’qlarg’a iyye bwoli’wi’n byelgilyew;
syemyada yamasa wo’zi g’a’ryezsiz tu’rdye bilim alg’an puqaralarg’a akkyerdaciyadan wo’tkyen bilimlyendiriw ma’kyemyelyerindye ekstyernat ta’rtibindye attyestaciyadan wo’tiw huqi’qi’n byeriw arqali’ ta’miynlyenyedi.
Basqa ma’mlyekyetlyerdin’ puqaralari’ Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’nda Wo’zbyekstan Ryespublikasi’ni’n’ xali’qarali’q sha’rtnamalari’na muwapi’q ta’lim ali’w huqi’qi’na iyye.
Ryespublikada jasap ati’rg’an puqarali’g’i’ bwolmag’an adamlar bilim ali’wda Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ puqaralari’ myenyen tyen’dyey huqi’qlarg’a iyye.

5-statya. Pyedagwogikali’q jumi’s pyenyen shug’i’llani’w huqi’qi’.
Jwoqari’ a’dyep-ikramli’li’q pazi’ylyetlyergye, tiyisli mag’li’wmatqa ha’m ka’siplik tayarli’qqa iyye bwolg’an adamlar pyedagwogikali’q jumi’s pyenyen shug’i’llani’w huqi’qi’na iyye.
Pyedagwog xi’zmyetkyerlyerdi jwoqari’ woqi’w wori’nlari’na jumi’sqa qabi’l yetiw Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ Ministrlyer Kyen’yesi tasti’yi’qlag’an Ryejyegye muwapi’q iskye asi’ri’ladi’.
Sud hu’kiminye tiykarlang’an halda xi’zmyet islyewi shyeklyengyen ha’m qadag’an yetilgyen adamlardi’n’ bilimlyendiriw ma’kyemyelyerindye pyedagwogikali’q jumi’s pyenyen shug’i’llani’wi’na jwol qwoyi’lmaydi’.

6-statya. Bilimlyendiriw ma’kyemyesinin’ huqi’qi’y statusi’.
Bilimlyendiriw ma’kyemyesin akkryeditaciyalaw tiyisli ma’mlyekyetlik uyi’mlar ta’ryepinyen attyestaciyag’a tiykarlani’p a’myelgye asi’ri’ladi’.
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri yuridikali’q ta’ryep bwoli’p, ni’zam aktlyerindye byelgilyengyen ta’rtiptye du’zilyedi. Ma’mlyekyetlik yemyes bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ni’n’ Ministrlyer Kyen’yesi byelgilyegyen ta’rtiptye ma’mlyekyetlik dizimnyen wo’tkyen waqi’ttan baslap yuridikali’q ta’ryep huqi’qi’na iyye bwoladi’.
Bilimlyendiriw ma’kyemyesi ni’zam aktlyerinye muwapi’q islyep shi’g’i’lg’an Ustav tiykari’nda jumi’s ali’p baradi’.
Bilimlyendiriw ma’kyemyesi attyestaciya na’tiyjyelyerinye muwapi’q ma’mlyekyetlik akkryeditaciyadan ada yetiliwi mu’mkin.
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri woqi’w-ta’rbiya kwomplyekslyerinye, woqi’w-ilimiy islyep shi’g’ari’w birlyespyelyerinye ha’m asswociaciyalari’na birlyesiw huqi’qi’na iyye.
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri Ustavta byelgilyengyen wazi’ypalari’na muwapi’q two’lyemli bilimlyendiriw xi’zmyetlyerin kwo’rsyetiw, swonday-aq isbilyermyenlik jumi’si’ni’n’ basqa da tu’rlyeri myenyen shug’i’llani’w huqi’qi’na iyye.

7-statya. Ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw standartlari’.
Ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw standartlari’ uli’wma worta, worta arnawli’, ka’sip-wo’nyer ha’m jwoqari’ bilim mazmuni’na ja’nye si’pati’na qwoyi’latug’i’n tiykarg’i’ talaplardi’ byelgilyeydi. Ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw standartlari’n wori’nlaw Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ni’n’ barli’q bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri ushi’n ma’jbu’riy bwoli’p tabi’ladi’.

8-statya. Bilim byeriw tili.
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyerindye bilim byeriw tilinyen paydalani’w ta’rtibi «Ma’mlyekyetlik til haqqi’nda»g’i’ Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ni’n’ Ni’zami’ myenyen iryetlyestirilyedi.

II. Bilimlyendiriw sistyemasi’ ha’m woni’n’ tu’rlyeri

9-statya. Bilimlyendiriw sistyemasi’.
Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ni’n’ bilimlyendiriw sistyemasi’ two’myendyegilyerdi wo’z ishinye qamti’ydi’:
ma’mlyekyetlik standartlarg’a muwapi’q bilimlyendiriw bag’darlamalari’n a’myelgye asi’ri’wshi’ ma’mlyekyetlik ha’m ma’mlyekyetlik yemyes bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri;
bilimlyendiriw sistyemasi’ni’n’ ha’ryekyet yetiwi ha’m rawajlani’wi’n ta’miyinlyew ushi’n za’ru’r bwolg’an u’git-na’siyat jumi’slari’n wori’nlawshi’ ilimiy-pyedagwogikali’q ma’kyemyelyer;
bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ ma’mlyekyetlik basqari’w uyi’mlari’, swonday aq wolarg’a qarasli’ ka’rxanalar, ma’kyemyelyer ha’m shwo’lkyemlyer;
Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ni’n’ bilimlyendiriw sistyemasi’ birdyen-bir ha’m u’zliksiz bwoli’p tabi’ladi’.

10-statya. Bilimlyendiriw tu’rlyeri.
Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’nda bilimlyendiriw jumi’slari’ two’myendyegishye a’myelgye asi’ri’ladi’:
-myektyepkye shyekyemgi bilim byeriw;
-uli’wma worta bilim byeriw;
-worta arnawli’, ka’sip-tyexnikali’q bilim byeriw;
-jwoqari’ bilim byeriw;
-jwoqari’ woqi’w worni’nan kyeyingi bilim byeriw;
kadrlardi’n’ qa’nigyeligin artti’ri’w ha’m wolardi’ qayta tayarlaw;
-myektyeptyen ti’sqari’ bilim byeriw.

11-statya. Myektyepkye shyekyemgi bilim byeriw.
Myektyepkye shyekyemgi bilim byeriw balani’ salamat ha’m jyetik, myektyeptye woqi’wg’a tayarlang’an tu’rdye qa’nigyelyestiriw maqsyetin gwo’zlyeydi.
Bilim byeriw alti’ yaki jyeti jasqa dyeyin syemyada, balalar baqshasi’nda ha’m myenshik tu’rindyegi g’a’ryezsiz basqa da bilimlyendiriw ma’kyemyelyerindye ali’p bari’ladi’.

12-statya. Uli’wma worta bilim byeriw.
Uli’wma worta bilim byeriw basqi’shlari’ two’myendyegishye:
baslang’i’sh bilim byeriw I-IV klasslar);
uli’wma worta bilim byeriw (I-IX klasslar).
Baslang’i’sh bilim byeriw uli’wma worta bilim ali’w ushi’n za’ru’r bwolg’an sawatli’li’q, bilim ha’m kwo’nigiw tiykarlari’n qa’liplyestiriwgye qarati’lg’an. Myektyeptin’ birinshi klasi’na balalar alti’ yaki jyeti jastan baslap qabi’l yetilyedi.
Uli’wma worta bilimlyendiriw bilimnin’ za’ru’r kwo’lyemin byeryedi, g’a’ryezsiz pikir ju’rgiziw, shwo’lkyemlyestiriwshilik qa’bilyeti ha’m a’myeliy ta’jiriybye kwo’nlikpyelyerin rawajlandi’radi’, da’slyepki tu’rdye ka’sipkye bag’darlawg’a ha’m bilimlyendiriwdin’ na’wbyettyegi basqi’shi’n tan’lawg’a ja’rdye byeryedi.
Balalardi’n’ qa’bilyetin, uqi’bi’n rawajlandi’ri’w ushi’n arnawli’ myektyeplyer shwo’lkyemlyestiriliwi mu’mkin.

13-statya. Worta arnawli’ ha’m ka’sip-tyexnikali’q bilim byeriw.
Worta arnawli’ ha’m ka’sip-tyexnikali’q bilim ali’w maqsyetindye ha’r bir adam uli’wma worta bilimi tiykari’nda akadyemiyali’q licyeydye yaki ka’sip-tyexnikali’q kwollyedjdye woqi’wdi’n’ bag’darlari’n i’qti’yarli’ tu’rdye tan’law huqi’qi’na iyye.
Akadyemiyali’q licyeylyer myenyen ka’sip-tyexnikali’q kwollyedjlyer iyyelyengyen ka’sip-wo’nyer bwoyi’nsha islyew huqi’qi’n byeryetug’i’n ha’m bunday jumi’sti’ yaki ta’limdi na’wbyettyegi basqi’shta dawam yetiw ushi’n tiykar bwolatug’i’n worta arnawli’, ka’sip-tyexnikali’q bilimin byeryedi.
Akadyemiyali’q licyey woqi’wshi’lari’ni’n’ intyellyektual qa’bilyetlyerin jyedyel wo’siiriwdi, wolardi’n’ tyeryen’ diffyeryenciyalasti’ri’lg’an ha’m ka’sip-wo’nyergye bag’darlang’an bilim ali’wi’n ta’miynlyeytug’i’n u’sh ji’lli’q worta arnawli’ woqi’w worni’ bwoli’p tabi’ladi’.
Ka’sip-tyexnikali’q kwollyedji woqi’wshi’lardi’n’ ka’sip-wo’nyergye byeyimliligin, ka’siplik shyebyerligin tyeryen’ rawajlandi’ri’wdi’, tan’lang’an ka’sip bwoyi’nsha bir yamasa bir nyeshye qa’nigyelik ali’wdi’ ta’miynlyeytug’i’n u’sh ji’lli’q worta ka’sip-tyexnikali’q woqi’w worni’ bwoli’p tabi’ladi’.

14-statya. Jwoqari’ bilim byeriw.
Jwoqari’ bilim byeriw jwoqari’ mamanli’qtag’i’ qa’nigyelyerdi tayarlawdi’ ta’miyinlyeydi.
Jwoqari’ mag’li’wmatli’ qa’nigyelyer tayarlaw jwoqari’ woqi’w wori’nlari’nda (univyersityetlyer, akadyemiyalar, institutlar ha’m jwoqari’ myektyeplyer, basqa da bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri) worta arnawli’, ka’sip-tyexnikalvi’q bilim tiykari’nda a’myelgye asi’ri’ladi’.
Jwoqari’ bilim byeriw two’myendyegidyey yeki basqi’shta a’myelgye asi’ri’ladi’:
Birinshi – bakalavriat woqi’w mu’ddyeti kyemindye two’rt ji’l bwolg’an ha’m jwoqari’ bilimlyendiriw bag’darlari’ni’n’ biri bwoyi’nsha bazali’q, irgyeli bilim byeryetug’i’n jwoqari’ bilim byeriw basqi’shi’.
Yekinshi – magistratura kyemindye yeki ji’l dawam yetyetug’i’n ha’m ani’q qa’nigyelik bwoyi’nsha bakalavriat tiykari’nda jwoqari’ bilim byeryetug’i’n basqi’sh.
Puqaralar yekinshi ha’m wonnan kyeyingi jwoqari’ mag’li’wmatti’ woqi’w worni’ni’n’ basshi’li’g’i’ myenyen du’zilgyen yekita’ryeplilik sha’rtnama tiykari’nda ali’w huqi’qi’na iyye.

15-statya. Jwoqari’ woqi’w worni’nan kyeyingi bilim byeriw.
Jwoqari’ woqi’w worni’nan kyeyingi bilim byeriw ja’miyyettin’ jwoqari’ mamanli’qtag’i’ ilimiy ha’m ilimiy-pyedagwogikali’q kadrlarg’a bwolg’an talabi’n qanaatlandi’ri’wg’a qarati’lg’an. Jwoqari’ woqi’w worni’nan kyeyingi bilim byeriw jwoqari’ woqi’w wori’nlari’ ha’m ilimiy-izyertlyew ma’kyemyelyerindye (aspirantura, adyunktura, dwoktworantura, g’a’ryezsiz izyertlyewshilik) ali’ni’wi’ mu’mkin.
Ilimiy ha’m ilimiy-pyedagwogikali’q kadrlardi’ tayarlaw, ilimiy da’ryejyelyer myenyen ataqlar byeriw ta’rtibi ni’zam aktlyerindye byelgilyenyedi.

16-statya. Kadrlardi’n’ qa’nigyeligin jwoqari’lati’w ha’m wolardi’ qayta tayarlaw.
Kadrlardi’n’ qa’nigyeligin jwoqari’lati’w ha’m qayta tayarlaw wolardi’n’ ka’siplik bilimlyerin, kwo’nikplyelyerin tyeryen’lyestiriwdi ja’nye jan’alawdi’ ta’miyinlyeydi.
Kadrlardi’n’ mamanli’g’i’n artti’ri’w ha’m wolardi’ qayta tayarlaw ta’rtibi Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ Ministrlyer Kyen’yesi ta’ryepinyen byelgilyenyedi.

17-statya. Myektyeptyen ti’sqari’ bilim byeriw.
Balalardi’n’, wo’spirimlyerdin’ jyekye ta’rtiptyegi talaplari’n qanaatlandi’ri’w, wolardi’n’ bwos waqi’ti’n ha’m dyem ali’wi’n ta’miyinlyew maqsyetindye ma’mlyekyetlik uyi’mlar, ja’miyyetlik birlyespyelyer, swonday aq basqa da yuridikali’q, fizikali’q ta’ryeplyer wolar ushi’n ma’dyeniy-estyetikali’q, ilimiy, tyexnikali’q, spwort ha’m basqa da bag’darlarda myektyeptyen ti’sqari’ bilimlyendiriwdi shwo’lkyemlyestiriw mu’mkin.
Myektyeptyen ti’sqari’ bilim byeriw ma’kyemyelyerinye balalar, wo’spirimlyer dwo’ryetiwshilik saraylari’, u’ylyeri, klublari’ myenyen woraylari’, balalar-wo’spirimlyerdin’ spwort, kwo’rkyem-wo’nyer, muzi’ka myektyeplyeri, studiyalar, kitapxanalar, salamatlandi’ri’w ma’kyemyelyeri ha’m basqa ma’kyemyelyer kiryedi.
Myektyeptyen ti’sqari’ bilimlyendiriw ma’kyemyelyerin shwo’lkyemlyestiriw ha’m wolardi’n’ jumi’s ali’p bari’w ta’rtibi ni’zam aktlyerindye byelgilyenyedi.

18-statya. Syemyadag’i’ bilim ali’w ha’m g’a’ryezsiz ra’wishtye bilim byeriw.
Ma’mlyekyet syemyada bilim ali’wg’a ha’m g’a’ryezsiz ra’wishtye bilim byeriwgye kwo’myeklyesyedi. Balalardi’ syemyada woqi’ti’w ha’m g’a’ryezsiz ra’wishtye bilim ali’wi’n ta’miyinlyew tiyisli bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinin’ bag’darlamalari’ tiykari’nda a’myelgye asi’ri’ladi’. Bilim ali’wshi’larg’a wa’killikli ma’mlyekyetlik ma’kyemyelyer ta’ryepinyen myetwodikali’q ma’sla’ha’t ha’m basqa da ja’rdyemlyer byerilyedi.

19-statya. Bilimlyendiriw haqqi’ndag’i’ hu’jjyetlyer.
Akkryeditaciyalang’an bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinin’ pitkyeriwshilyerinye ma’mlyekyet ta’ryepinyen tasti’yi’qlang’an u’lgidyegi mag’li’wmat haqqi’nda hu’jjyet (attyestat, diplwom, syertifikat, gu’wali’q) byerilyedi. Ma’mlyekyet ta’ryepinyen tasti’yi’qlang’an u’lgidyegi mag’li’wmat haqqi’nda hu’jjyet syemyada bilim alg’an yaki g’a’ryezsiz tu’rdye bilim alg’an ha’m akkryeditaciyalang’an bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinin’ tiyisli bilim byeriw bag’darlamalari’ bwoyi’nsha ekspyert ta’rtiptye imtixanlar tapsi’rg’an adamlarg’a da byerilyedi, ma’mlyekyetlik bilim byeriw ma’kyemyelyerindye woqi’ti’li’wi’ sha’rt bwolg’an ha’m dizimi Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ Ministrlyer Kyen’yesi ta’ryepinyen byelgilyep qwoyi’lg’an qa’nigyelyer bug’an kirmyeydi.
Jwoqari’ mag’li’wmat haqqi’ndag’i’ diplwomg’a wo’zlyestirilgyen pa’nlyer dizimi, wolardi’n’ kwo’lyemlyeri ha’m pa’nlyergye qwoyi’lg’an bahalar jazi’lg’an qwosi’msha tigilyedi.
Dissyertaciya jaqlag’an adamlarg’a byelgilyengyen ta’rtiptye ilim kandidati’ yamasa ilim dwoktwori’ ilimiy da’ryejyesi byerilyedi ha’m ma’mlyekyet ta’ryepinyen tasti’yi’qlang’an u’lgidyegi diplwom tapsi’ri’ladi’.
Ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw standartlari’na sa’ykyes kyelgyen jag’dayda Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ myenyen Wo’zbyekstan Ryespublikasi’ ha’m si’rt yel ma’mlyekyetlyerinin’ hu’kimyetlyeri arasi’ndag’i’ yeki ta’ryeplyemye kyelisimlyer tiykari’nda ha’r yeki ta’ryeptin’ mag’li’wmat haqqi’ndag’i’ hu’jjyetlyeri byelgilyengyen ta’rtiptye wo’z-ara ta’n ali’ni’wi’ mu’mkin.
Tiyisli basqi’shtag’i’ bilim ali’wdi’ tamamlag’an ta’ryeplyergye byelgilyengyen u’lgidyegi mag’li’wmatnama byerilyedi.
Ma’mlyekyet tasti’yi’lag’an u’lgidyegi mag’li’wmat haqqi’ndag’i’ hu’jjyet na’wbyettyegi basqi’shtag’i’ bilimlyendiriw ma’kyeyemlyerindye bilim ali’wdi’ dawam yettiriw yaki tiyisli qa’nigyelik bwoyi’nsha islyew huqi’qi’n byeryedi.

III. Bilimlyendiriw prwocyessi qatnasi’wshi’lari’n swocialli’q qworg’aw

20-statya. Bilim ali’wshi’lardi’ swocialli’q qworg’aw.
Bilimlyendiriw ma’kyemyesindye bilim ali’wshi’lar ni’zam aktlyerinye ha’m nwormativlik hu’jjyetlyergye muwapi’q qwolayli’qlar, stipyendiya ha’m jataqxana myenyen ta’miynlyenyedi.

21-statya. Bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri xi’zmyetkyerlyerin swocialli’q qworg’aw.
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri xi’zmyetkyerlyerinye jumi’s waqti’ni’n’ qi’sqarti’lg’an mu’ddyeti byelgilyenyedi, haqi’ two’lyenyetug’i’n ji’lli’q uzayti’lg’an dyem ali’slar ha’m ni’zam aktlyerindye na’zyerdye tuti’lg’an jyen’illiklyer byerilyedi.
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri miynyet haqi’g’a mwo’lshyerlyengyen qwolda bar qarji’lar shyegindye g’a’ryezsiz ra’wishtye stavkalar, lawazi’mli’q wokladlarg’a diffyeryenciyalasti’ri’lg’an u’styemye byelgilyewgye ha’m miynyet haqi’ two’lyew ja’nye xwoshamtyelyewdin’ ha’r qi’yli’ tu’rlyerin qwollani’w huqi’qi’na iyye.

22-statya. Jyetim balalardi’ ha’m ata-analari’ni’n’ yamasa wolardi’n’ basqa ni’zamli’ wa’killiklyerinin’ qa’wyendyerisiz qalg’an balalari’n woqi’ti’w.
Jyetim balalardi’ yaki ata-analari’ni’n’ yamasa basqa ni’zamli’ wa’killiklyerinin’ qa’wyendyerisiz qalg’an balalardi’ woqi’ti’w ha’m wolardi’ bag’i’w ma’mlyekyettin’ twoli’q ta’miynlyeniwi tiykari’nda ni’zam aktlyerindye byelgilyengyen ta’rtiptye a’myelgye asi’ri’ladi’.

23-statya. Fizikali’q yamasa ruwxi’y rawajlani’wi’nda kyemisligi bwolg’an balalar ha’m wo’spirimlyerdi woqi’ti’w.
Fizikali’q yamasa ruwxi’y rawajlani’wi’nda kyemisligi bwolg’an, swonday aq uzaq waqi’t yemlyeniwgye mu’ta’j balalar ha’m wo’spirimlyerdi woqi’ti’w, wolardi’ ta’rbiyalaw, yemlyew ushi’n arnawli’ bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri shwo’lkyemlyestirilyedi. Balalar ha’m wo’spirimlyerdi usi’ bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinye jibyeriw yaki wolardan shi’g’ari’w ata-analari’ni’n’ yamasa basqa ni’zamli’ wa’killyerinin’ i’razi’li’g’i’ myenyen psixwolwogiyali’q-myedicinali’q-pyedagwogikali’q kwomissiyani’n’ juwmag’i’na muwapi’q a’myelgye asi’ri’ladi’.
Arnawli’ bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinin’ woqi’wshi’lari’ jarti’lay yamasa twoli’q tu’rdye ma’mlyekyet ta’miynlyeniwindye bwoladi’.

24-statya. Swocialli’q ja’rdyemgye ha’m tiklyeniwgye mu’ta’j bwolg’an adamlar ushi’n woqi’w-ta’rbiya ma’kyemyelyeri.
Ayri’qsha sharayatlarda ta’rbiyalani’w ha’m woqi’wg’a mu’ta’j balalar myenyen wo’spirimlyer ushi’n wolardi’n’ bilim ali’wi’n, ka’sipkye tayarli’g’i’n, swocialli’q tiklyeniwin ta’miynlyeytug’i’n arnawli’ woqi’w-ta’rbiya ma’kyemyelyeri shwo’lkyemlyestirilyedi.
Yerkinliginyen ayi’ri’lg’an tu’rdyegi jazani’ wori’nlaw ma’kyemyelyerindye saqlani’p ati’rg’an adamlardi’n’ bilim ali’wi’ ha’m wo’z byetinshye bilim ali’wi’ ushi’n ni’zam aktlyerindye byelgilyengyen ta’rtiptye sharayatlar jarati’ladi’.

IV. Bilimlyendiriw sistyemasi’n basqari’w

25-statya. Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ Ministrlyer Kyen’yesinin’ bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ wa’killiklyeri
Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ Ministrlyer Kyen’yesinin’ bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ wa’killiklyerinye two’myendyegilyer kiryedi:
bilimlyendiriw tarawi’nda birdyen-bir ma’mlyekyetlik siyasatti’ a’myelgye asi’ri’w;
bilimlyendiriw tarawi’nda ma’mlyekyetlik basqari’w uyi’mlari’na basshi’li’q yetiw;
bilimlyendiriwdi rawajlandi’ri’w bag’darlamalari’n islyep shi’g’i’w ha’m iskye asi’ri’w;
bilimlyendiriw ma’kyemyelyerin shwo’lkyemlyestiriw, qayta shwo’lkyemlyestiriw ha’m saplasti’ri’w ta’rtibin byelgilyew;
bilimlyendiriw ma’kyemyelyerin akkryeditaciyadan, pyedagwog, ilimiy kadrlardi’ attyestaciyadan wo’tkyeriw ta’rtibin byelgilyew;
basqa ma’mlyekyetlyerdin’ bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinye Qaraqalpaqstan Ryespublikasi’ni’n’ aymag’i’nda bilimlyendiriw jumi’si’ myenyen shug’i’llani’w huqi’qi’n byeryetug’i’n ruxsatnamalar byeriw;
ni’zam aktlyerinye muwapi’q si’rt yel ma’mlyekyetlyerinin’ bilimlyendiriw haqqi’ndag’i’ hu’jjyetlyerin ta’n ali’w ha’m bul hu’jjyetlyerdin’ ekvivalyent yekyenligin yesapqa ali’w ta’rtibin byelgilyew;
ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw standartlari’n tasti’yi’qlaw;
ma’mlyekyet ta’ryepinyen tasti’yi’qlang’an u’lgidyegi bilimi haqqi’ndag’i’ hu’jjyetlyerdi tasti’yi’qlaw ha’m wolardi’ byeriw ta’rtibin byelgilyew;
ma’mlyekyetlik grantlardi’n’ mug’dari’n ha’m bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinye qabi’l yetiw ta’rtibin byelgilyew;
ma’mlyekyetlik jwoqari’ woqi’w wori’nlari’ni’n’ ryektworlari’n tayi’nlaw bwoyi’nsha sa’ykyes wori’nlarg’a usi’ni’s byeriw;
bilim ali’wshi’lardi’ akkryeditaciya yetilgyen bir bilimlyendiriw ma’kyemyesinyen basqasi’na wo’tkyeriw ta’rtibin byelgilyew;
ni’zam aktlyerinye muwapi’q basqa da wa’killiklyer.

26-statya. Bilimlyendiriwdi basqari’w bwoyi’nsha wa’kilikli ma’mlyekyetlik uyi’mlardi’n’ huqi’qlari’
Bilimlyendiriwdi basqari’w bwoyi’nsha wa’killikli ma’mlyekyetlik uyi’mlardi’n’ huqi’qlari’na two’myendyegilyer kiryedi:
bilimlyendiriw tarawi’nda birdyen-bir ma’mlyekyetlik siyasatti’ a’myelgye asi’ri’w;
bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri jumi’si’n baylani’sti’ri’w ha’m myetwodikali’q ma’syelyelyerdye wolarg’a basshi’li’q yetiw;
ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw standartlari’, qa’nigyelyerdin’ bilim da’ryejyesi ha’m ka’siplik tayarli’g’i’na bwolg’an talaplardi’n’ wori’nlani’wi’n ta’miyinlyew;
woqi’ti’wdi’n’ aldi’n’g’i’ usi’llari’ myenyen jan’a pyedagwogikali’q tyexnwolwogiyalardi’, bilimlyendiriwdin’ tyexnikali’q ha’m mag’li’wmat qurallari’n woqi’w prwocyesinye yengiziw;
woqi’w ha’m woqi’w-myetwodikali’q a’dyebiyatlardi’ dwo’ryetiw ja’nye basi’p shi’g’ari’wdi’ shwo’lkyemlyestiriw;
bilim ali’wshi’lardi’n’ juwmaqlawshi’ ma’mlyekyetlik attyestaciyasi’ ha’m ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw ma’kyemyelyerindye ekstyernat haqqi’ndag’i’ ryejyelyerdi tasti’yi’qlaw;
ma’mlyekyetlik jwoqari’ bilim worni’ni’n’ ryektwori’n tayi’nlaw haqqi’nda sa’ykyes hu’kimyetlik uyi’mg’a usi’ni’slar kirgiziw;
pyedagwogikali’q xi’zmyetkyerlyerdi tayarlawdi’, wolardi’n’ mamanli’g’i’n artti’ri’wdi’ ha’m qayta tayarlawdi’ shwo’lkyemlyestiriw;
ni’zam aktlyerinye muwapi’q basqa da wa’killiklyer.

27-statya. Wori’nlardag’i’ ma’mlyekyetlik ha’kimiyat uyi’mlari’ni’n’ bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ wa’killiklyeri.
Wori’nlardag’i’ ma’mlyekyetlik ha’kimiyat uyi’mlari’:
bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri jumi’si’ni’n’ ryegiwonlardi’ swocialli’q-ekwonwomikali’q rawajlandi’ri’w talaplari’na muwapi’qli’g’i’n ta’miynlyeydi;
bilimlyendiriw ma’kyemyelyerin shwo’lkyemlyestiryedi, qayta shwo’lkyemlyestiryedi ha’m saplasti’radi’ (ryespublika biyligindye bwolg’an ma’kyemyelyer bug’an kirmyeydi), wolardi’n’ ustavlari’n dizimgye aladi’;
wo’z aymag’i’ndag’i’ bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinye wo’zinin’ wa’killilkyeri shyeklyerindye qarji’landi’ri’w mug’darlari’n ha’m jyen’illiklyerdi byelgilyeydi;
bilimlyendiriwdin’ sapasi’na ha’m da’ryejyesinye, swonday aq pyedagwog kadrlardi’n’ ka’siplik jumi’si’na bwolg’an ma’mlyektlik talaplardi’n’ saqlani’wi’n ta’miynlyeydi;
ni’zam aktlyerinye muwapi’q basqa da wa’killiklyerdi a’myelgye asi’radi’.

28-statya. Bilimlyendiriw ma’kyemyesin basqari’w.
Bilimlyendiriw ma’kyemyesin woni’n’ basshi’si’ basqaradi’:
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyerindye ni’zam aktlyerinye muwapi’q jumi’s ali’p baratug’i’n ja’miyyetlik basqari’w uyi’mlari’ shwo’lkyemlyestiriliwi mu’mkin.

29-statya. Bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ ma’mlyekyetlik basqari’w uyi’mlari’ myenyen ma’mlyekyetlik yemyes bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri arasi’ndag’i’ wo’z-ara qatnasi’qlar.
Bilimlyendiriw tarawi’ndag’i’ ma’mlyekyetlik basqari’w uyi’mlari’ ma’mlyekyetlik yemyes bilimlyendiriw ma’kyemyelyerindye bilimlyendiriw haqqi’ndag’i’ ni’zam aktlyerinin’ saqlani’wi’n qadag’alaydi’.
Ma’mlyekyetlik yemyes bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri bilimlyendiriw haqi’nda ni’zam aktlyerin buzg’an jag’dayda, akkryeditaciya yetkyen uyi’mlar wolardi’n’ jumi’si’n ni’zam aktlyerinye muwapi’q twoqtati’p qwoyi’wg’a haqi’li’.
Ma’mlyekyetlik yemyes bilimlyendiriw ma’kyemyelyerinye qabi’l yetiw ma’mlyekyetlik woqi’w wori’nlari’ ushi’n byelgilyengyen ta’rtiptye ha’m mu’ddyetlyerdye a’myelgye asi’ri’ladi’.

V. Juwmaqlawshi’ ryejyelyer

30-statya. Ata-analar yamasa ni’zamli’ wa’killyerdin’ minnyetlyeri.
Jas wo’spirimlyerdin’ ata-analari’ yamasa wolardi’n’ ni’zamli’ wa’killyeri balani’n’ ni’zamli’ huqi’qlari’n ja’nye ma’plyerin qworg’awg’a minnyetli ha’m wolardi’n’ ta’rbiyasi’, myektyepkye shyekyemgi, uli’wma worta, worta arnawli’, ka’sip-tyexnikali’q bilim ali’wi’ ushi’n juwapkyer bwoladi’.

31-statya. Bilimlyendiriwdi qarji’landi’ri’w.
Ma’mlyekyetlik bilimlyendiriw ma’kyemyelyerin qarji’landi’ri’w ryespublikali’q ha’m jyergilikli byudjyet qarji’lari’, swonday-aq byudjyettyen ti’sqari’ qarji’lar yesabi’nan a’myelgye asi’ri’ladi’.

32-statya. Bilimlyendiriwdi rawajlandi’ri’w qworlari’.
Bilimlyendiriwdi rawajlandi’ri’w qworlari’ ni’zam aktlyerindye byelgilyengyen ta’rtiptye yuridikali’q, fizikali’q ta’ryeplyerdin’, swoni’n’ ishindye si’rt yelli yuridikali’q ha’m fizikali’q ta’ryeplyerdin’ i’qti’yarli’ two’lyemlyeri yesabi’nan shwo’lkyemlyestiriliwi mu’mkin.

33-statya. Xali’qarali’q birgye islyesiw.
Bilimlyendiriw ma’kyemyelyeri bilimlyendiriw mashqalalari’ bwoyi’nsha xali’qarali’q birgye islyesiwgye qatnasadi’, shyet ma’mlyekyetlyerdin’ tiyisli woqi’w wori’nlari’ myenyen tikkyelyey baylani’slar wornati’w, ni’zam aktlyerindye byelgilyengyen ta’rtiptye wolar myenyen birliktyegi woqi’w wori’nlari’n shwo’lkyemlyestiriw huqi’qi’na iyye bwoladi’.

34-statya. Bilimlyendiriw haqqi’nda ni’zam aktlyerin buzg’ani’ ushi’n juwapkyershilik.
Bilimlyendiriw haqqi’ndag’i’ ni’zam aktlyerin buzi’wda ayi’pli’ bwolg’an adamlar byelgilyengyen ta’rtiptye juwapkyer bwoladi’.


Ko'rip shi'g'i'ldi': 2045

Betler