Qaraqalpaqstan Respublikasi' Ministrler Ken'esi

Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' Ma'mleketlik hu'kimet portali'



Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (113 Kb)    Versiyasi'    Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (113 KB)

«Jer asti’ bayli’qlari’ haqqi’nda» Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ Ni’zami’ (jan’a redakciyasi’)

I. Uli’wma rejeler

1-statya. Usi’ Ni’zamni’n’ maqseti ha’m tiykarg’i’ wazi’ypalari’.
Bul Ni’zamni’n’ maqseti jer asti’ bayli’qlari’na iyelik etiw, olardan paydalani’w ha’m olardi’ tabi’wda ju’zege keletug’i’n qatnasi’qlardi’ (ka’nshilik qatnasi’qlari’n) ta’rtipke sali’wdan ibarat.
Bul Ni’zamni’n’ tiykarg’i’ wazi’ypalari’ mineral shiyki zatqa bolg’an talaplardi’ ha’mde basqa mu’ta’jliklerdi qandi’ri’w ushi’n jer asti’ ka’nlerinen aqi’lg’a say, kompleksli paydalani’li’wi’n, jer asti’ bayli’qlari’, qorshag’an ortali’qti’n’ qorg’ali’wi’n, jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’p ati’rg’anda jumi’slardi’n’ biyqa’ter ali’p bari’li’wi’n ta’miyinlewden, sonday aq jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’wshi’lardi’n’ huqi’qlari’n qorg’awdan, jeke adam, ja’miyet ham ma’mlekettin’ ma’plerin qorg’awdan ibarat.

2-statya. Tiykarg’i’ tu’sinikler.
Usi’ Ni’zamda to’mendegi tiykarg’i’ tu’sinikler qollani’ladi’:
ayri’qsha qorg’alatug’i’n geologiyali’q obektler – ilimiy ha’m oqi’w poligonlari’, geologiyali’q qori’qxanalar, ta’biyat estelikleri, u’n’girler ha’mde ilimiy, tariyxi’y, ma’deniy, estetikali’q ha’m basqa da a’hmiyetke iye jer asti’ bosli’qlari’;
jer asti’ bayli’qlari’ – jer qabi’g’i’ni’n’ topi’raq qatlami’nan to’mende jaylasqan, topi’raq qatlami’ bolmag’an jag’dayda jer betinen yaki suw obektleri tu’binen to’mende jaylasqan, geologiyali’q jaqtan u’yreniw ha’m o’zlestiriw mu’mkin bolg’an teren’likke jetetug’i’n bo’legi;
jer asti’ bayli’qlari’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw – Qaraqalpaqstan Respublikasi’n aymaqli’q geologiyali’q jaqtan u’yreniwdi, paydali’ qazi’lma ka’nlerin ani’qlaw, shamalaw ha’m izlewdi, olardag’i’ qorlardi’n’ mug’dari’ ha’m si’pati’n, olardi’n’ texnologiyali’q qa’siyetlerin ha’m ekonomikali’q a’hmiyetin, sonday aq jer asti’ bayli’qlari’ni’n’ basqa qa’siyetlerin belgilewdi o’z ishine alatug’i’n, jer qabi’g’i’ geologiyali’q du’zilisinin’ o’zine ta’n qa’siyetlerin ani’qlawg’a baylani’sli’ bolg’an arnawli’ izertlew jumi’slari’ kompleksi;
ken’ tarqalg’an paydali’ qazi’lmalar – ta’biyiy tu’rinde yaki azg’ana qayta islenip ha’m tazalap isleniletug’i’n paydali’ qazi’lmalar;
kondiciyalar – jer asti’ ka’nlerindegi paydali’ qazi’lmalar (neft, gaz ha’m gaz kondensati’nan basqa) qorlari’n esaplawg’a baylani’sli’, paydali’ qazi’lmalardi’n’ texnologiyali’q qa’siyetleri, ka’ndi qayta isletiwdin’ ka’nshilik-geologiyali’q ha’m basqa sharayatlari’, mineral shiyki zat ha’m oni’ qayta islew o’nimlerinin’ bazar konyunkturasi’, energiya resurslari’ni’n’ bahalari’ esapqa ali’ng’an texnikali’q-ekonomikali’q esap-kitaplarg’a tiykarlasti’ri’lg’an talaplar kompleksi;
mineral shiyki zat – qazi’p shi’g’ari’lg’an ha’m birinshi qayta islewden o’tkerilgen paydali’ qazi’lmalar;
sanaatli’q a’hmiyetke iye jer asti’ suwlari’ – qurami’nda erigen tu’rindegi paydali’ qazi’lmalar bolg’an jer asti’ suwlari’ ha’m jer asti’ duz eritpeleri;
ta’jiriybe-sanaat za’ru’rlikleri ushi’n qazi’p ali’w – jer asti’ ka’nlerinen geologiyali’q jaqtan u’yreniw bari’si’nda paydali’ qazi’lmalardi’ bayi’ti’w ha’m qayta islew texnologiyalari’n islep shi’g’i’w yaki jetilistiriw, paydali’ qazi’lma ka’nlerin sanaat za’ru’rligi ushi’n jumsawdi’n’, sonday aq texnogenli mineral zatlardan paydalani’wdi’n’ u’nemli usi’llari’ ha’m metodlari’n tallaw maqsetinde paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w;
texnogenli mineral zatlar – ka’nshilik ha’m qayta islew tarawi’ndag’i’ islep shi’g’ari’wlardi’n’ paydalani’w ushi’n jaramli’ komponentler bolg’an shi’g’i’ndi’lari’;
paydali’ komponent – paydali’ qazi’lmani’n’ sanaat za’ru’rligine isletiw maqsetinde qazi’p ali’w texnologiyali’q jaqtan mu’mkin ha’m ekonomikali’q jaqtan maqsetke muwapi’q bolg’an quram bo’legi;
paydali’ qazi’lma ka’ni – jer asti’ qazi’lma bayli’qlari’ni’n’ mug’dari’ ha’m sapasi’ jag’i’nan paydalani’w obekti boli’wi’ mu’mkin bolg’an paydali’ qazi’lmalar bar jer ori’nlari’;
paydali’ qazi’lmalar – jer asti’ bayli’qlari’ kelip shi’g’i’wi’ organikali’q emes ha’m organikali’q bolg’an qatti’, suyi’q yaki gaz tu’rindegi ta’biyiy mineral zatlar, soni’n’ ishinde sanaat ushi’n a’hmiyetke iye metal ha’m metal emes bayli’qlari’, jer asti’ suwlari’, shor ko’llerdin’ duz ha’m duzli’ eritpeleri;
paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w – paydali’ qazi’lmalardi’ jer asti’nan shi’g’ari’p ali’w menen baylani’sli’ jumi’slar kompleksi.

3-statya. Jer asti’ bayli’qlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetleri.
Jer asti’ bayli’qlari’ haqqi’ndag’i’ ni’zam hu’jjetleri usi’ Ni’zam ha’m basqa ni’zam hu’jjetlerinen ibarat.
Jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’p ati’rg’an jerden, suwdan (sanaat ushi’n a’hmiyetke iye jer asti’ suwlari’ bug’an kirmeydi), o’simlik ha’m haywanat du’nyasi’nan, atmosfera hawasi’nan paydalani’w ha’m olardi’ qorg’aw menen baylani’sli’ qatnasi’qlar tiyisli ni’zam hu’jjetleri menen ta’rtipke sali’nadi’.
Yeger xali’q arali’q sha’rtnamalarda usi’ nazamda ha’m ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’annan basqasha qa’deler belgilengen bolsa, xali’q arali’q sha’rtnama qag’i’ydalari’ qollani’ladi’.

4-statya. Jer asti’ bayli’qlari’na menshiklik.
Jer asti’ bayli’qlari’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ menshigi boli’p, olardan aqi’lg’a ug’ras paydalani’w za’ru’r ha’m ma’mleket qorg’awi’nda boladi’.

5-statya. Jer asti’ bayli’qlari’ ma’mleketlik fondi’.
Jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’li’p ha’m paydalani’lmay ati’rg’an ori’nlari’, sonday aq texnogen mineral zatlar jer asti’ bayli’qlari’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ ma’mleketlik fondi’n quraydi’.

6-statya. Qazi’p ali’ng’an paydali’ qazi’lmalarg’a, texnogen mineral zatlarg’a bolg’an mu’lk huqi’qi’.
Ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte qazi’p ali’ng’an paydali’ qazi’lmalar ma’mleket mu’lki, yuridikali’q ha’m fizikali’q shaxslardi’n’ mu’lki boli’wi’ mu’mkin.
Paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ha’m mineral shiyki zatti’ qayta islew bari’si’nda ju’zege kelgen texnogen mineral zatlarg’a bolg’an mu’lk huqi’qi’ jer asti’nan paydalani’wshi’da jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w mu’ddetine saqlani’p qaladi’.

II. Ka’nshilik qatnasi’qlari’ni’n’ ma’mleket ta’repinen ta’rtipke sali’ni’wi’

7-statya. Ka’nshilik qatnasi’qlari’ salasi’ndag’i’ ma’mleket basqari’wi’.
Ka’nshilik qatnasi’qlari’ salasi’ndag’i’ ma’mleket basqari’wi’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi, jergilikli ma’mleket ha’kimiyati’ uyi’mlari’, sonday aq arnawli’ wa’killikke iye ma’mleket uyi’mlari’ ta’repinen a’melge asi’ri’ladi’.
Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi, Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ta’biyatti’ qorg’aw ma’mleketlik komiteti, Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi jani’ndag’i’ Jer asti’ bayli’qlari’nan u’nemli paydalani’w basqarmasi’, Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Taw-ka’n texnika basqarmasi’ ka’nshilik qatnasi’qlari’ salasi’ndag’i’ arnawli’ wa’killikke iye ma’mleket uyi’mlari’ esaplanadi’.

8-statya. Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esinin’ ka’nshilik qatnasi’qlari’ salasi’ndag’i’ wa’killikleri.
Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esinin’ wa’killiklerine to’mendegiler kiredi:
- jer asti’ bayli’qlari’ ma’mleketlik qori’n du’ziw;
- mineral shiyki zat bazasi’n rawajlandi’ri’w ha’m qayta du’ziw, jer asti’ bayli’qlari’n qorg’aw ma’mleketlik da’stu’rlerin tasti’yi’qlaw ha’m olardi’n’ a’melge asi’ri’li’wi’n qadag’alaw;
- jer asti’ bayli’qlari’ jaylasqan ori’nlardi’ paydalani’wg’a beriw ha’m jer asti’ monitoringin a’melge asi’ri’w ta’rtibin belgilew;
- paydalani’wg’a berilgen jer asti’ bayli’qlari’ jaylasqan ori’nlari’ni’n’ ma’mleketlik esabi’n ju’rgiziwdi ha’m olardan paydalani’w huqi’qlari’n ma’mleketlik dizimnen o’tkiziliwin sho’lkemlestiriw;
- paydali’ qazi’lmalar qorlari’n tasti’yi’qlaw ha’m paydali’ qazi’lmalar qorlari’ni’n’ ma’mleketlik balansi’, paydali’ qazi’lma ka’nleri, paydali’ qazi’lma belgileri ha’m texnogenli mineral zatlar ma’mleketlik kadastrin ju’rgiziw ta’rtibin belgilew;
- ken’ tarqalg’an paydali’ qazi’lmalar dizimin tasti’yi’qlaw;
- jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw, onnan paydalani’w ha’m oni’ qorg’aw u’stinen ma’mleket qadag’alawi’n sho’lkemlestiriw;
- ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q basqa wa’killiklerdi a’melge asi’ri’w.

9-statya. Jergilikli ma’mleket ha’kimiyati’ uyi’mlari’ni’n’ ka’nshilik qatnasi’qlari’ salasi’ndag’i’ wa’killikleri.
Jergilikli ma’mleket ha’kimiyati’ uyi’mlari’ni’n’ wa’killiklerine to’mendegiler kiredi:
- tiyisli aymaqta mineral shiyki zat bazasi’n rawajlandi’ri’w ha’m qayta du’ziw, jer asti’ bayli’qlari’n qorg’awdi’n’ ma’mleketlik da’stu’rin islep shi’g’i’li’wi’ ha’m a’melge asi’ri’li’wi’nda qatnasi’w ha’mde olardi’n’ ori’nlani’wi’ u’stinen qadag’alawdi’ a’melge asi’ri’w;
- ken’ tarqalg’an paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’wda, jer ori’nlari’n ka’n ushi’n aji’rati’wda Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi jani’ndag’i’ Jer asti’ bayli’qlari’nan u’nemli paydalani’w basqarmasi’, Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ta’biyatti’ qorg’aw ma’mleketlik komiteti menen kelisiliw;
- jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’w ha’m olardi’ qorg’aw u’stinen ma’mleket qadag’alawi’n a’melge asi’ri’w;
- ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q basqa wa’killiklerdi a’melge asi’ri’w.

10-statya. Jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’wdi’ sheklew.
Yeger elatli’ punktleri, qala a’tirapi’, sanaat, transport ha’m baylani’s obektleri aymaqlari’nda jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’w xali’qti’n’ turmi’si’ ha’m den-sawli’g’i’na qa’wip tuwdi’ri’wshi’, qorshag’an ortali’qqa zi’yan jetkeriw itimali’ bolsa, bunday paydalani’w shekleniwi mu’mkin.
Ayri’qsha qorg’alatug’i’n ta’biyiy aymaqlarda jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’w ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q a’melge asi’ri’ladi’.

11-statya. Paydalani’wg’a berilgen jer asti’ bayli’qlari’ jaylasqan ori’nlardi’n’ ma’mleket esabi’n ju’rgiziw. Jer asti’ bayli’qlari’ jaylasqan ori’nlardan paydalani’w huqi’qlari’n ma’mleket diziminen o’tkiziw.
Geologiyali’q jaqtan u’yreniw, paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ushi’n, paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w, ayri’qsha qorg’alatug’i’n geologiyali’q obektlerdi quri’w ushi’n, sonday aq na’dir tas shiyki zat u’lgilerin, paleontologiyali’q qaldi’qlardi’ ha’m basqa geologiyali’q kollekciyalanatug’i’n materiallardi’ toplaw ushi’n paydalani’wg’a berilgen jer asti’ bayli’qlari’ jaylasqan ori’nlardi’n’ ma’mleketlik esabi’ ju’rgiziliwi lazi’m.
Jer asti’ bayli’qlari’nan paydalani’w huqi’qi’n ma’mleket diziminen o’tkermesten aldi’n a’melge asi’ri’wg’a jol qoyi’lmaydi’, ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.
Paydalani’wg’a berilgen jer asti’ bayli’qlari’ jaylasqan ori’nlardi’n’ ma’mleketlik esabi’n ju’rgiziw ha’m olardan paydalani’w huqi’qlari’n ma’mleket diziminen o’tkeriw ta’rtibi Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen belgilenedi.

12-statya. Jer asti’ bayli’qlari’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw xi’zmetlerinin’ ma’mleketlik esabi’n ju’rgiziw.
Jer asti’ bayli’qlari’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw xi’zmetlerinin’ ma’mleketlik esabi’ ju’rgiziliwi lazi’m.
Jer asti’ bayli’qlari’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw xi’zmetlerinin’ ma’mleketlik esabi’n ju’rgiziw Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen belgilengen ta’rtipte a’melge asi’ri’ladi’.

13-statya. Paydali’ qazi’lma ka’nlerinin’ ha’m paydali’ qazi’lma ka’nleri ani’qlani’wi’ itimali’ bolg’an keleshegi bar jer asti’ ori’nlari’ni’n’ ma’mleketlik reestri.
Paydali’ qazi’lma ka’nlerinin’ ha’m paydali’ qazi’lma ka’nleri ani’qlani’wi’ itimali’ bolg’an keleshegi bar jer asti’ ori’nlari’ni’n’ ma’mleketlik reestri (bunnan bi’lay tekstte ma’mleketlik reestri dep ju’rgiziledi) Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ mineral shiyki zat bazasi’n o’zlestiriw ha’m rawajlandi’ri’w keleshegin ani’qlaw maqsetinde ju’rgiziledi.
Ma’mleketlik reestri sanaat mu’ta’jlerine o’zlestiriwge tayarlang’an ha’r bir ka’n boyi’nsha ka’ndi geologiyali’q-ekonomikali’q bahalaw na’tiyjeleri ha’m oni’ paydalani’w sharayatlari’ haqqi’ndag’i’, qazi’p ali’ni’p ati’rg’an mineral shiyki zat mug’dari’ ha’m sapasi’ ha’mde oni’n’ bazar konyunkturasi’ esapqa ali’ng’an jag’daydag’i’ bahasi’ haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlardi’ o’z ishine alg’an boli’wi’ za’ru’r.
Ma’mleketlik reestri paydali’ qazi’lma ka’ni ani’qlani’wi’ itimali’ bolg’an keleshegi bar ha’r bir jer asti’ ori’nlari’ boyi’nsha paydali’ qazi’lmalardi’n’ shamalani’p ati’rg’an resurslari’ (qorlari’), olardi’n’ boljaw sapasi’, potencial ka’ndi paydalani’wdi’n’ itimali’ bolg’an usi’llari’ haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlardi’, sonday aq jer asti’ ori’nlari’n keleshekte geologiyali’q jaqtan u’yreniwge tiyisli usi’ni’slardi’ o’z ishine alg’an boli’wi’ kerek.
Ma’mleketlik reestrdegi mag’li’wmatlar ashi’q kim zi’yat sawdalari’ sha’rtlerin tayarlawda, sonday aq jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’n tuwri’dan-tuwri’ kelisimler tiykari’nda beriwde esapqa ali’ni’wi’ lazi’m.
Ma’mleketlik reestrdi ju’rgiziw ta’rtibi ha’m oni’ ju’rgiziwshi wa’killikke iye ma’mleketlik uyi’m Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen belgilenedi.

14-statya. Paydali’ qazi’lma ka’nleri, paydali’ qazi’lma belgileri ha’m texnogenli mineral zatlar ma’mleketlik kadastri’.
Paydali’ qazi’lma ka’nleri, paydali’ qazi’lma belgileri ha’m texnogenli mineral zatlar ma’mleketlik kadastri’ ha’r bir ka’n boyi’nsha tiykarg’i’ paydali’ qazi’lma ha’m oni’n’ menen birge jaylasqan paydali’ qazi’lmalar ha’m qosi’li’p shi’g’atug’i’n paydali’ qomponentler qorlari’ni’n’ mug’dari’n ha’m sapasi’n, ka’ndi paydalani’wdi’n’ ka’nshilik-geologiyali’q, ka’nshilik-texnikali’q, texnologiyali’q, gidrogeologiyali’q ha’m basqa sha’rtlerin ha’m ka’nnin’ geologiyali’q-ekonomikali’q bahalani’wi’n bildiretug’i’n mag’li’wmatlardi’, sonday-aq ha’r bir paydali’ qazi’lma belgisine tiyisli mag’li’wmatlardi’ o’z ishine alg’an boli’wi’ lazi’m.
Paydali’ qazi’lma ka’nleri, paydali’ qazi’lma belgileri ha’m texnogenli mineral zatlar ma’mleketlik kadastri’ texnogenli mineral zatlar boyi’nsha ha’r bir toplap qoyi’li’p ati’rg’an obekttegi texnogenli mineral zatlardi’n’ tip yaki tu’rin, mug’dar ha’m si’pat ko’rsetkishin ha’m olardi’ saqlawdi’n’ ka’nshilik-texnikali’q sha’rtlerin bildiriwshi mag’li’wmatlardi’ o’z ishine alg’an boli’wi’ lazi’m.
Paydali’ qazi’lma ka’nleri, paydali’ qazi’lma belgileri ha’m texnogenli mineral zatlar ma’mleketlik kadastri’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen ju’rgiziledi.

15-statya. Paydali’ qazi’lmalar qorlari’ ma’mleketlik balansi’.
Paydali’ qazi’lmalar qorlari’ ma’mleketlik balansi’ sanaat a’hmiyetine iye ka’nler boyi’nsha ha’r bir tu’rdegi paydali’ qazi’lma qorlari’ni’n’ mug’dari’, sapasi’ ha’m u’yrenip shi’g’i’li’w da’rejesi haqqi’ndag’i’, olardi’n’ qalay jaylasqanli’g’i’, sanaat mu’ta’jliginde qanday da’rejede o’zlestirilgenligi, qansha qazi’p ali’ng’anli’g’i’, qanshasi’ isirap boli’p ati’rg’anli’g’i’ haqqi’ndag’i’ ha’m sanaatti’n’ izlep tabi’lg’an paydali’ qazi’lmalar qorlari’ menen qaysi’ da’rejede ta’miynlengenligi haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlardi’ o’z ishine alg’an boli’wi’ sha’rt.
Paydali’ qazi’lmalar qorlari’ ma’mleketlik balansi’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen ju’rgiziledi.

16-statya. Paydali’ qazi’lmalar qorlari’n tasti’yi’qlaw ha’m geologiyali’q materiallardi’n’ ma’mleketlik ekspertizasi’.
Paydali’ qazi’lma ka’nlerinin’ qorlari’ ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte tasti’yi’qlang’annan keyin ka’nler sanaat mu’ta’jlikleri ushi’n o’zlestiriwge tapsi’ri’li’wi’ mu’mkin.
Paydali’ qazi’lmalar qorlari’n tasti’yi’qlaw paydali’ qazi’lma ka’ninin’ sanaat a’hmiyetin belgilewshi izlew kondiciyalari’ tiykari’nda ka’ndi geologiyali’q jaqtan u’yreniwdin’ ba’rshe basqi’shi’nda a’melge asi’ri’li’wi’ mu’mkin.
Geologiyali’q materiallardi’n’ ma’mleketlik ekspertizasi’ usi’ Ni’zamni’n’ g’9-statyasi’ni’n’ birinshi bo’liminde na’zerde tuti’lg’an jag’daylarda, sonday-aq paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w ushi’n ha’m shi’g’i’ndi’lardi’ saqlaw, ko’mip taslaw ushi’n paydalani’wg’a beriletug’i’n jer asti’ ori’nlari’ boyi’nsha o’tkeriledi.
Paydali’ qazi’lmalardi’n’ izlew kondiciyalari’n, ha’m geologiyali’q materiallardi’n’ ma’mleketlik ekspertizasi’n o’tkiziw Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen a’melge asi’ri’ladi’.

17-statya. Paydali’ qazi’lmalar qorlari’n esaptan shi’g’ari’w.
Qazi’p ali’ng’an paydali’ qazi’lmalar, sonday aq sanaat ushi’n a’hmiyetin jog’altqan paydali’ qazi’lmalar qorlari’, qazi’p ali’w bari’si’nda jog’alg’an, son’i’nan o’tkerilgen geologiya-qi’di’ri’w jumi’slari’nda yaki ka’ndi iske sali’wda kerekligi tasti’yi’qlanbag’an paydali’ qazi’lmalar qorlari’n paydali’ qazi’lmalar qorlari’ ma’mleket balansi’na tiyisli o’zgerisler kirgizgen halda jer asti’nan paydalani’wshi’ni’n’ balansi’nan shi’g’ari’w kerek.
Sanaat ushi’n a’hmiyetin jog’altqan yaki son’i’nan o’tkerilgen geologiyali’q-qi’di’ri’w jumi’slari’nda yaki ka’ndi paydalani’wda kerekligi tasti’yi’qlanbag’an paydali’ qazi’lmalar qorlari’n jer asti’nan paydalani’wshi’ni’n’ balansi’nan shi’g’ari’w Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte a’melge asi’ri’ladi’.
Qazi’p ali’ng’an ha’m qazi’p ali’w bari’si’nda jog’alti’lg’an paydali’ qazi’lmalardi’ jer asti’nan paydalani’wshi’ni’n’ balansi’nan shi’g’ari’w jer asti’nan paydalani’wshi’ ta’repinen arnawli’ wakillikke iye ma’mleketlik uyi’mlar razi’li’g’i’ menen a’melge asi’ri’ladi’.

18-statya. Jer asti’ monitoringi.
Jer asti’ monitoringi jer asti’ jag’dayi’n, ondag’i’ o’zgerislerdi o’z waqti’nda ani’qlaw, olardi’ bahalaw, unamsi’z qubi’li’slardi’n’ aldi’n ali’w ha’m aqi’betlerin saplasti’ri’w ushi’n o’tkiziletug’i’n gu’zetiwler diziminen ibarat.
Jer asti’ monitoringin a’melge asi’ri’w ta’rtibi Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen belgilenedi.

III. Jer asti’nan paydalani’w

19-statya. Jer asti’nan paydalani’w tu’rleri.
Jer asti’ to’mendegi maqsetler ushi’n beriledi:
- geologiyali’q jaqtan u’yreniw;
- paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w;
- texnogenli mineral zatlardan paydalani’w;
- paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n, soni’n’ ishinde neft, gaz, gaz kondensati’ (bunnan bi’lay tekstte uglevodorodlar dep ju’rgiziledi), basqa zatlar ha’m materiallardi’ jer asti’nda saqlaw quri’lmalari’n quri’w ha’mde olardan paydalani’w, shi’g’i’ndi’lardi’ saqlaw, ko’mip taslaw;
- ayri’qsha qorg’alatug’i’n geologiyali’q obektlerdi quri’w;
- na’dir tas mineral zatlar u’lgilerin, paleontologiyali’q qaldi’qlardi’ ha’m basqa geologiyali’q kollekciya etiletug’i’n materiallardi’ toplaw.

20-statya. Jer asti’nan paydalani’wshi’lar.
Yuridikali’q ha’m fizikali’q shaxslar jer asti’nan paydalani’wshi’ boli’wi’ mu’mkin.

21-statya. Jer asti’nan paydalang’anli’g’i’ ushi’n haqi’ to’lew.
Jer asti’nan paydalani’w to’lemli boli’p tabi’ladi’, ni’zam hu’jjetlerinde na’zerde tuti’lg’an jag’daylar bug’an kirmeydi.

22-statya. Jer asti’nan paydalani’w mu’ddetleri.
Jer asti’ mu’ddetli (waqi’tsha) ha’m mu’ddetsiz paydalani’wg’a beriliwi mu’mkin.
Jer asti’nan paydalani’w mu’ddetleri jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’ ma’mleket diziminen o’tkerilgen ku’nnen baslap esaplanadi’.

23-statya. Jer asti’ uchastkalari’nan mu’ddetli paydalani’w.
Jer asti’ ori’nlari’ mu’ddetli paydali’ni’wg’a:
geologiyali’q jaqtan u’yreniw ushi’n – bes ji’lg’a deyin mu’ddetke;
paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ha’m texnogenli mineral zatlardan paydalani’w ushi’n – paydali’ qazi’lma ka’nin yaki texnogenli mineral zatlardi’ paydalani’wdi’n’ texnikali’q-ekonomikali’q tiykarlarda belgilengen mu’ddetine;
na’dir tas mineral zati’ u’lgilerin, paleontologiyali’q qaldi’qlardi’ ha’m basqa geologiyali’q kollekciya etiletug’i’n materiallardi’ toplaw ushi’n – eki ji’lg’a shekem mu’ddetke beriledi.
Jer asti’nan paydalani’wshi’ licenziyada belgilengen sha’rtlerdi ori’nlag’an jag’dayda ha’m jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw sonday aq paydali’ qazi’lma ka’nin jumsaw, texnogenli mineral zatlardan paydalani’w yaki paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n tamamlaw yaki konservaciya etiwdi a’melge asi’ri’w za’ru’rligi bolmag’an jag’dayda, jer asti’nan paydalani’w mu’ddeti jer asti’nan paydalani’wshi’ni’n’ jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’n beriwshi licenziyani’ (bunnan bi’lay tekstte licenziya dep ju’rgiziledi) bergen uyi’mg’a jer asti’nan paydalani’w mu’ddeti tamam boli’wi’nan keminde alti’ ay aldi’n jibergen arzasi’na muwapi’q uzayti’ri’li’wi’ mu’mkin.

24-statya. Jer asti’nan mu’ddetsiz paydalani’w.
Jer asti’ ori’nlari’ mu’ddetsiz paydalani’wg’a paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w ushi’n, sonday-aq ayri’qsha qorg’alatug’i’n geologiyali’q obektlerdi du’ziw ushi’n beriliwi mu’mkin.

25-statya. Ma’mleketlik byudjet qarji’lari’ esabi’nan geologiyali’q jaqtan u’yreniw ushi’n jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’ ju’zege keliwinin’ tiykarlari’.
Jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniwdin’ belgilengen ta’rtipte tasti’yi’qlang’an joybar-smeta hu’jjetleri Ma’mleketlik byudjet qarji’lari’ esabi’nan geologiyali’q jaqtan u’yreniw ushi’n jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’ ju’zege keliwinin’ tiykari’ esaplanadi’.
Jer asti’n Ma’mleketlik byudjet qarji’lari’ esabi’nan geologiyali’q jaqtan u’yreniw jumi’slari’n baslaw ushi’n:
- jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’ni’n’ ma’mleket diziminen o’tkeriliwi;
- ma’mleketlik ekologiyali’q ekspertizasi’ni’n’ unamli’ juwmag’i’;
- jergilikli ma’mleket ha’kimiyati’ uyi’mlari’ni’n’ jer ori’nlari’n beriw haqqi’ndag’i’ qarari’ yaki jer ori’nlari’nan mu’ddetli paydalani’w sha’rtnamasi’ tiykar boladi’.
Jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniwge baylani’sli’ ma’mleketlik ekologiyali’q ekspertizasi’ o’tkiziliwin talap etpeytug’i’n jumi’slardi’n’ dizimi Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ta’biyatti’ qorg’aw ma’mleketlik komiteti ta’repinen tasti’yi’qlanadi’.

26-statya. Jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’n beriwshi licenziya.
Isbilermenlik ta’wekelshiligi sha’rtleri tiykari’nda geologiyali’q jaqtan u’yreniw ushi’n paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w, texnogenli mineral zatlardan paydalani’w ha’m paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an basqa maqsetler ushi’n jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’ni’n’ ju’zege keliwinin’ tiykari’ licenziya esaplanadi’.
Licenziya tiyisli ma’mleket uyi’mi’ni’n’ jer asti’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slardi’ ali’p bari’w ushi’n jer orni’ beriliwine kepillik beriwshi qarari’ bar bolg’anda beriledi.
Licenziya o’z iyesinin’ belgili shegaradag’i’ jer asti’ orni’nan belgilengen mu’ddet dawami’nda paydalani’w huqi’qi’n tasti’yi’qlaydi’ ha’mde jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w sha’rtlerin belgileydi.
Jer asti’nan paydalani’wdi’n’ bir jola bir neshe tu’rine licenziyalar beriliwine jol qoyi’ladi’.
Licenziya:
- licenziya iyesi haqqi’ndag’i’ mag’lawmatlardi’;
- jer asti’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slardan bag’darlang’an maqsetti;
- paydalani’wg’a beriletug’i’n jer asti’ uchastkasi’ni’n’ da’slepki talap ko’rsetkishlerin;
- jer asti’nan paydalani’w mu’ddetleri ha’m jumi’slardi’ baslaw mu’ddetlerin;
- jer asti’ orni’nan paydalani’w sha’rtlerin o’z ishine alg’an boli’wi’ lazi’m.
Jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw jumi’slari’n qarji’landi’rg’an yuridikali’q ha’m fizikali’q shaxslar o’zleri qi’di’ri’p tapqan ka’nnen paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ushi’n licenziya ali’wda toli’q huqi’qqa iye.

27-statya. Licenziyalardi’ beriw.
Licenziya yuridikali’q ha’m fizikali’q shaxsqa licenziya beriw wa’killigine iye uyi’m ta’repinen beriledi.
Licenziyalardi’ beriw ashi’q kim zi’yat sawdalari’ yaki yuridikali’q ha’m fizikali’q shaxslardi’n’ licenziya beriwge wa’killigi bar uyi’mlar menen tuwri’dan-tuwri’ talqi’lawlar na’tiyjeleri tiykari’nda oti’z ku’n ishinde a’melge asi’ri’ladi’.
Yeger jer asti’ orni’nan paydalani’w huqi’qi’ yuridikali’q shaxslardi’n’ yuridikali’q shaxs statusi’na iye bolmag’an birlespesine beriletug’i’n bolsa, licenziya bunday birlespenin’ qatnasi’wshi’lari’ni’n’ birine berilip onda bul qatnasi’wshi’ usi’ birlespe ati’nan is ju’rgizetug’i’nli’g’i’, sonday-aq birlespenin’ basqa barli’q qatnasi’wshi’lari’ ko’rsetiledi.
Geologiyali’q jaqtan u’yreniw, paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w, texnogenli mineral zatlardan paydalani’w, paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w, ayri’qsha qorg’alatug’i’n geologiyali’q obektlerdi sali’w ja’nede na’dir tas mineral zat u’lgilerin, paleontologiyali’q qaldi’qlardi’ ha’m basqa geologiyali’q kollekciya etiletug’i’n materiallardi’ toplaw ushi’n licenziyalar Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi jani’ndag’i’ Jer asti’ bayli’qlari’nan u’nemli paydalani’w basqarmasi’ ta’repinen, Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ta’biyatti’ qorgaw komiteti kelisimi tiykari’nda beriledi.
Uglevodorod ka’nlerin ani’qlaw ha’m izlew ja’ne de uglevodorodlardi’ qazi’p ali’w maqsetinde geologiyali’q jaqtan u’yreniw, uglevodorodlardi’ saqlaw ushi’n jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w ushi’n licenziyalardi’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi beredi.
Shi’g’i’ndi’lardi’ saqlaw ha’m ko’mip taslaw maqsetinde jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w ushi’n licenziyalar Wo’zbekstan Respublikasi’ Ta’biyatti’ qorg’aw ma’mleketlik komiteti ta’repinen tuwri’dan-tuwri’ kelisimler na’tiyjeleri tiykari’nda beriledi.

28-statya. Ka’n aji’ratpasi’.
Licenziyag’a muwapi’q jer asti’ paydali’ qazi’lmalari’n qazi’p ali’w, texnogenli mineral zatlardan paydalani’w, paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w, ayri’qsha qorg’alatug’i’n geologiyali’q obektler sali’w ushi’n ori’nlar maydani’ ha’m teren’ligi sheklengen ko’rinisinde (bunnan bi’lay tekstte ka’n aji’ratpasi’ dep ju’rgiziledi) paydalani’wg’a beriledi.
Ka’n aji’ratpasi’ shegaralari’nda xojali’q ha’m basqa ju’rgiziletug’i’n jumi’slar jer asti’ kimge berilgen bolsa, tek sol paydalani’wshi’ni’n’ razi’li’g’i’ menen a’melge asi’ri’li’wi’ kerek.
Ka’n aji’ratpalari’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Tau-ka’n texnikali’q basqarmasi’ ta’repinen beriledi.
Paydali’ qazi’lmalardi’ ta’jiriybe-sanaat za’ru’rligine qazi’p ali’w ushi’n licenziyag’a muwapi’q beriletug’i’n jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’wda ka’n aji’ratpasi’ talap etilmeydi.
Ka’n aji’ratpalari’n beriw ta’rtibi Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen belgilenedi.

29-statya. Jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w sha’rtlerin o’zgertiriw.
Paydalani’p ati’rg’anda ka’nde paydali’ qazi’lmalardi’n’ yaki qosi’li’p shi’g’atug’i’n paydali’ komponentlerdin’ jan’a tu’rleri barli’g’i’ haqqi’nda, sonday-aq paydali’ qazi’lmalardi’n’ jan’a tu’rleri yaki qa’siyetleri haqqi’nda licenziya berilgen payi’tta ma’lim bolmag’an mag’li’wmatlar aniqlang’an jag’dayda, licenziya bergen uyi’m geologiyali’q materiallardi’ ma’mleketlik ekspertizasi’na jiberiw ha’mde oni’n’ na’tiyjeleri tiykari’nda paydali’ qazi’lmalar qorlari’n qaytadan tasti’yi’qlaw boyi’nsha usi’ni’s kirgiziw huqi’qi’na iye.
Licenziyani’ bergen uyi’m jer asti’ orni’nan paydalani’w sha’rtlerine Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi qarari’ tiykari’nda o’zgerisler kirgiziwi mu’mkin.

30-statya. Jer asti’ orni’nan paydalani’w huqi’qi’nan o’zge shaxsti’n’ paydasi’na waz keshiw.
Paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w, texnogenli mineral zatlardan paydalani’w ushi’n licenziyani’n’ iyesi licenziyani’ bergen uyi’m menen kelisiwine muwapi’q jer asti’ orni’nan paydalani’w huqi’qi’nan (toli’q yaki yari’m) ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte basqa shaxs paydasi’na, eger bul shaxs licenziyada belgilengen sha’rtlerdi ori’nlaw ma’jbu’riyati’n o’z moyni’na alatug’i’n bolsa, waz keshiwi mu’mkin.

31-statya. Jer asti’nan xojali’q ha’m ruzi’gershilik mu’ta’jlikleri ushi’n paydalani’w.
Jer iyeleri ha’m jerden paydalani’wshi’lar o’zlerine berilgen jer ori’nlari’ sheginde o’z xojali’q ha’m ruzi’gershilik mu’ta’jlikleri ushi’n jari’w jumi’slari’n qollanbag’an halda ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte qorlari’ ma’mleketlik balansi’ esabi’na ali’nbag’an ken’ tarqalg’an paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’wdi’ ha’m jer asti’ quri’lmalari’n quri’wdi’ licenziya almastan a’melge asi’ri’w huqi’qi’na iye.
Jer iyeleri ha’m jerden paydalani’wshi’lar ta’repinen ni’zam hu’jjetleri buzi’lg’an jag’dayda ken’ tarqalg’an paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ha’m jer asti’ quri’lmalari’n quri’w belgilengen ta’rtipte qadag’alani’wi’ mu’mkin.

32-statya. Jer asti’nan paydalani’wshi’lardi’n’ huqi’qlari’.
Jer asti’nan paydalani’wshi’lar to’mendegi huqi’qlarg’a iye:
- o’z xi’zmeti na’tiyjelerinen, soni’n’ ishinde jer asti’ haqqi’nda ali’ng’an geologiyali’q ha’m basqa mag’li’wmatlardan, sonday aq qazi’p ali’ng’an paydali’ qazi’lmalar yaki olardi’n’ licenziya sha’rtlerine muwapi’q o’z biyliginde bolatug’i’n ulesinen paydalani’w;
- eger licenziyada basqasha qa’de belgilengen bolmasa, paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ha’m mineral shiyki zatti’ qayta islew bari’si’nda texnogenli mineral zatlardan paydalani’w;
- jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slardi’ ali’p bari’w texnologiyasi’ boyi’nsha qarar qabi’l etiw;
- texnikali’q joybarlar ha’m ka’nshilik jumi’slari’n rawajlandi’ri’w rejelerine, sonday aq abadanlasti’ri’w joybarlari’na belgilengen ta’rtipte o’zgeris kirgiziw;
- paydali’ qazi’lma ka’nlerin o’ndiriw bari’si’nda paydalani’w kondiciyalari’n qollaw;
- licenziyag’a muwapi’q berilgen ka’n aji’ratpasi’ sheklerinde qosi’msha ruxsatnamasi’z jer asti’ geologiyali’q jaqtan u’yreniwin a’melge asi’ri’w;
- ka’n aji’ratpasi’ ha’m belgilengen ta’rtipte ka’n ushi’n aji’rati’lg’an jer ori’nlari’ sheklerinde jumi’slardi’ a’melge asi’ri’w ushi’n za’ru’r bolg’an islep shi’g’ari’w ha’m socialli’q taraw obektlerin du’ziw, sonday aq uli’wma paydalani’wdag’i’ obektler ha’m kommunikaciyalardan sha’rtnama tiykari’nda paydalani’w;
- jer asti’ orni’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slardi’n’ ayri’m tu’rlerin yaki kompleksin ori’nlawshi’lardi’ sha’rtnama tiykari’nda tarti’w;
- mineral shiyki zatqa ha’m oni’ qayta islew o’nimlerine bolg’an konyunktura o’zgergenligi mu’na’sibeti menen paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ekonomikali’q jaqtan maqsetke muwapi’qsi’z bolg’anda, sonday aq licenziya berilgeninen biraz o’zgeris bolg’an jag’daylar ju’zege kelgende jer asti’ uchastkasi’nan paydalani’w sha’rtlerin qayta ko’rip shi’g’i’w haqqi’ndag’i’ o’tinish penen mu’ra’a’jat etiw.
Jer asti’nan paydalani’wshi’lar o’zine aji’rati’lg’an jer orni’n basqa shaxsqa ijarag’a beriw mu’mku’nshiligine iye, ijarashi’ basqa shaxsqa ijarag’a beriw mu’mku’nshiligine iye emes.
Jer asti’nan paydalani’wshi’lar ni’zam xu’jjetlerine muwapi’q basqa huqi’qlarg’a da iye boli’wlari’ mu’mku’n.

33-statya. Jer asti’nan paydalani’wshi’lardi’n’ minnetlemeleri.
Jer asti’nan paydalani’wshi’lar:
- jer asti’ orni’ qaysi’ maqsette berilgen bolsa, onnan usi’ maqsette paydalani’wi’;
- jer asti’nan paydalani’w ha’m mineral shiyki zatti’ qayta islew menen baylani’sli’ jumi’slardi’ ali’p bari’w texnologiyasi’ normalari’ ha’m qag’i’ydalari’na boysi’ni’w;
- ka’nshilik jumi’slari’n rawajlandi’ri’wdi’n’ texnikali’q joybarlari’ ha’m rejeleri, ka’nlerden paydalani’w ha’m abadanlasti’ri’w joybarlari’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi jani’ndag’i’ Jer asti’ bayli’qlari’nan u’nemli paydalani’w basqarmasi’, Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ta’biyatti’ qorg’aw ma’mleketlik komiteti menen kelisiliw;
- paydali’ qazi’lma ka’nlerin jumsaw, jer asti’nan paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an basqa maqsetlerde paydalani’w bari’si’nda geologiyali’q, marksheyderlik ha’m basqa hu’jjetlerdi ju’rgiziwi ha’mde olardi’n’ saqlani’wi’n ta’miyinlewi;
- shi’g’ari’p ali’natug’i’n ha’m jer asti’nda qaldi’ri’latug’i’n tiykarg’i’ paydali’ qazi’lma ha’m oni’n’ menen birge jaylasqan paydali’ qazi’lmalar ja’nede qosi’li’p shi’g’atug’i’n komponentler qorlari’, sonday aq mineral shiyki zatti’ ha’m texnogenli mineral zatlardi’ qayta islew o’nimleri mug’dari’ ha’m sapasi’ esabi’n ju’rgiziw;
- qazi’p ali’ni’p ati’rg’anda qosi’li’p shi’g’atug’i’n, biraq waqi’tsha paydalani’lmay ati’rg’an paydali’ qazi’lmalar ha’m paydali’ komponentlerdi saqlawi’;
- paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w ha’m mineral shiyki zatti’ qayta islew bari’si’nda isirapshi’li’q normativlerine boysi’ni’wdi’ ta’miyinlewi;
- ka’nlerdin’ paydali’ qazi’lmalarg’a bay ori’nlari’ tan’lap ali’ni’wi’na jol qoyi’lmasli’q;
- tiykarg’i’ paydali’ qazi’lma ha’m oni’n’ menen birge jaylasqan paydali’ qazi’lmalar ja’ne de qosi’li’p shi’g’atug’i’n paydali’ komponentler qorlari’ni’n’ jag’dayi’ ha’m o’zgeriwi haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlardi’, sonday aq paydali’ qazi’lma ka’nleri, paydali’ qazi’lmalar belgileri ha’m texnogenli mineral zatlardi’n’ ma’mleketlik kadastri’n ju’rgiziw ushi’n mag’li’wmatlardi’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi jani’ndag’i’ Jer asti’ bayli’qlari’nan u’nemli paydalani’w basqarmasi’ne tapsi’ri’wi’;
- qazi’p ali’ng’an paydali’ qazi’lmalar ko’lemleri haqqi’ndag’i’ mag’li’wmatlardi’ ni’zam hu’jjetlerinde belgilengen ta’rtipte usi’ni’wi’;
- jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slar ta’siri asti’nda islewshi xi’zmetkerler ha’m xali’qti’n’ qa’wipsizligin ta’miyinlewi;
- jer asti’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slardi’n’ biyqa’ter ali’p bari’li’wi’n, ayri’qsha jag’daylardi’n’ aldi’n ali’w sharalari’ ko’riliwin, apatshi’li’qlardi’ saplasti’ri’w rejeleri islep shi’g’i’li’wi’n ta’miyinlewi;
- paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’wshi’ ka’rxanalardi’ ha’m paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n toqtati’w ha’m konservaciya etiwdin’ belgilengen ta’rtibine boysi’ni’wi’;
- u’yindi birlespesinin’ janbawi’rlari’n ha’m ashi’q ka’nlerdin’ shegaralari’n rejelestiriw yaki pag’analaw isleri, sonday aq eroziyag’a qarsi’ ilajlar o’tkiziliwin ta’miyinlewi;
- qorshag’an ortali’qti’ qorg’awg’a, sonday aq jer asti’nan paydalani’wda isten shi’qqan jer ori’nlari’n ha’m basqa ta’biyg’i’y obektlerdi keyinirek paydalani’w ushi’n jaramli’ jag’dayg’a keltiriwge qarati’lg’an ilajlardi’ a’melge asi’ri’wi’ sha’rt.
Ni’zam hu’jjetlerine muwapi’q jer asti’nan paydalani’wshi’lar juwapkershiliginde basqa ma’jbu’riyatlar da boli’wi’ mu’mkin.

34-statya. Jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’n sheklew, toqtati’p turi’w ha’m tamamlaw tiykarlari’.
Jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’ to’mendegi jag’daylarda shekleniwi, toqtati’p turi’li’wi’ yaki mu’ddetinen buri’n tamalani’wi’ mu’mkin:
- jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slar ta’siri asti’ndag’i’ xali’qti’n’ turmi’si’na yaki den-sawli’g’i’na, qorshag’an ortali’qqa qa’wip ju’zege kelgende;
- eger jer asti’nan paydalani’wshi’ bir ji’l arali’g’i’nda jer asti’ orni’nan paydalani’wg’a kirispegen bolsa;
- jer asti’nan paydalang’ani’ ushi’n to’lemler turaqli’ tu’rde to’lenbegen jag’dayda;
- jer asti’nan paydalani’wshi’ licenziyani’n’ tiykarg’i’ sha’rtlerin buzg’an jag’dayda;
- usi’ Ni’zamni’n’ 36, 37, 39 ha’m 40-statyalari’nda na’zerde tuti’lg’an rejeler ori’nlanbag’an jag’dayda.
Jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’ to’mendegi jag’daylarda tamamlanadi’:
- jer asti’ orni’nan paydalani’wshi’ni’n’ belgilengen mu’ddeti tamam bolg’anda;
- jer asti’nan paydalani’wshi’ jer asti’ orni’nan paydalani’w huqi’qi’nan waz keshkende;
- paydalani’wshi’g’a jer asti’ orni’ berilgen yuridikali’q shaxs yaki jeke isbilermennin’ xi’zmeti tamamlang’an jag’dayda.
Jer asti’ ori’nlari’nan paydalani’w huqi’qi’n sheklew, toqtati’p turi’w ha’m tamam qi’li’w ta’rtibi Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi ta’repinen belgilenedi.

IV. Jer asti’nan aqi’lg’a ug’ras paydalani’w ha’m oni’ qorg’aw

35-statya. Jer asti’nan aqi’lg’a ug’ras paydalani’w ha’m oni’ qorg’awdi’n’ tiykarg’i’ talaplari’.
Jer asti’nan aqi’lg’a ug’ras paydalani’w ha’m oni’ qorg’awdi’n’ tiykarg’i’ talaplari’ to’mendegilerden ibarat:
- jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw toli’q boli’wi’n ha’m onnan kompleksli paydalani’wdi’ ta’miyinlew;
- paydali’ qazi’lmalardi’n’ o’z basi’mshali’q penen qazi’p ali’ni’wi’na ha’m olar jaylasqan maydanlarda imarat quri’li’wi’na jol qoyi’lmasli’q;
- paydali’ qazi’lmalar qorlari’ni’n’ ma’mleketlik esabi’ ju’rgiziliwin a’melge asi’ri’w;
- paydali’ qazi’lmalar qorlari’n tasti’yi’qlaw ha’m geologiyali’q materiallardi’n’ ma’mleketlik ekspertizasi’n o’tkiziw;
- jer asti’nan tiykarg’i’ paydali’ qazi’lma ha’m oni’n’ menen birge jaylasqan paydali’ qazi’lmalar, qosi’li’p shi’g’atug’i’n paydali’ komponentlerdin’ ekonomikali’q jaqtan rentabelli qorlari’n mu’mkin bolg’ani’nsha toli’q shi’g’ari’p ali’ni’wi’n ta’miyinlew;
- paydali’ qazi’lma ka’nlerin suw basi’wdan, suw shi’g’i’p ketip toli’p qali’wi’nan, o’rtten ha’mde paydali’ qazi’lmalar sapasi’n ha’m ka’nlerdin’ sanaat ko’lemindegi a’hmiyetin pa’seytiriwshi yaki olardi’ sarplawdi’ jetistiriwshi basqa usi’llardan qorg’aw;
- jer asti’nda konservaciya etip qoyi’latug’i’n paydali’ qazi’lmalar qorlari’ni’n’, jer asti’nan paydalani’w menen baylani’sli’ jumi’slardi’ ali’p bari’wda ka’n qazi’lmalari’, qudi’qlar ha’m jer asti’ quri’lmalari’ni’n’ saqlani’wi’n ta’miyinlew;
- uglevodorodlar ha’m olardi’ qayta islew tiykari’nda ali’ng’an o’nimlerdi, basqa zatlar menen materiallardi’ jer asti’nda saqlawda, shi’g’i’ndi’lardi’ saqlaw ha’m ko’miwde, aqaba suwlardi’ shi’g’ari’p taslawda jer asti’ pataslani’wi’ni’n’ aldi’n ali’w;
- paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’wshi’ ka’rxanalardi’ ha’m paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n tamamlaw ha’m konservaciya etiwdi belgilengen ta’rtipte o’tkiziw.
- jer asti’ bayli’qlari’n geologiyali’q qi’di’ri’w, qazi’p ali’w jumi’slari’ ali’p bari’lg’an ori’nlarda paydalani’w mu’ddeti pitkennen keyin belgilengen ta’rtipte qa’lpine keltiriw.

36-statya. Jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniwge baylani’sli’ tiykarg’i’ talaplar.
Jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniwge baylani’sli’ tiykarg’i’ talaplar to’mendegilerden ibarat:
- jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniwdin’, izlenip ati’rg’an paydali’ qazi’lma ka’nlerin, paydali’ qazi’lmalardi’ qazi’p ali’w menen baylani’sli’ bolmag’an jer asti’ quri’lmalari’n quri’w ha’m olardan paydalani’w ushi’n, soni’n’ ishinde shi’g’i’ndi’lardi’ saqlaw ha’m ko’miw ushi’n paydalani’wg’a beriletug’i’n jer asti’ ori’nlari’n paydalani’wdag’i’ ka’nshilik-texnikali’q, gidrogeologiyali’q, geologiyali’q-ekonomikali’q ha’m basqa sharayatlardi’n’ toli’q boli’wi’;
- tiykarg’i’ paydali’ qazi’lma ha’m oni’n’ menen birge jaylasqan paydali’ qazi’lmalar, qosi’li’p shi’g’atug’i’n komponentler qorlari’ni’n’ mug’dari’ ha’m sapasi’n ani’qlaw;
- ka’n u’stinde jatqan ha’m qamti’wshi’ ji’ni’slardan o’ndirisde ha’m jerlerdi qayta tiklewde paydalani’w ushi’n usi’ ji’ni’slardi’n’ qa’siyetlerin izertlew, sonday aq paydali’ qazi’lmalardi’ radiaciya-gigienali’q jaqtan bahalaw;
- jer asti’n geologiyali’q jaqtan u’yreniw jumi’slari’n paydali’ qazi’lmalardi’n’ tiykarsi’z isirap boli’wi’n ha’m sapasi’ pa’seyiwin inkar etiwshi usi’l ha’m metodlarda ali’p bari’w;
- jer asti’nan shi’g’ari’p ali’ni’p ati’rg’an taw ji’ni’slari’ ha’m paydali’ qazi’lmalardi’ olardi’n’ qorshag’an ortali’qqa zi’yanli’ ta’sirin inkar etiletug’i’n ta’rizde jaylasti’ri’w ushi’n uchastkalardi’ tan’law;
- paydali’ qazi’lma ka’nlerinen paydalani’wda ha&rsqu

Ko'rip shi'g'i'ldi': 2549

Betler