Qaraqalpaqstan Respublikasi' Ministrler Ken'esi

Qaraqalpaqstan Respublikasi'ni'n' Ma'mleketlik hu'kimet portali'



Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w Betti PDF ta'rizde ju'klep ali'w (69 Kb)    Versiyasi'    Betti doc ta'rizde ju'klep ali'w (69 KB)

Respublika miymanlari’na

Qaraqalpaqstan Respublikasi’ haqqi’nda uli’wma mag’li’wmat

Qaraqalpaqstan Respublikasi’ O’zbekistan Respublikasi’ni’n’ arqa-bati’si’nda, A’miwda’ryani’n’ to’mengi, Aral ten’izinin’ qubla bo’liminde jaylasqan. Qaraqalpaqstan Respublikasi’ 1932-ji’l 20-martta du’zilgen.

Uli’wma jer maydani’ 166,6 mi’n’ kvadrat kilometrden ibarat boli’p, wol aymag’i’ni’n’ u’lkenligi jag’i’nan O’zbekistan Respublikasi’ wa’layatlari’ arasi’nda birinshi wori’nda turadi’.

Respublika qubla-bati’s ta’repten Qaraqum sahrasi’na tutasqan. Woni’n’ arqa-bati’si’nda U’stirt tegisligi, arqa-shi’g’i’s ta’repinde bolsa Qi’zi’lqum sahrasi’ sozi’li’p jati’r. Aral ten’izinin’ qubla aymag’i’ qaraqalpaq jerinde jaylasqan.

Aymaqti’n’ jer maydanlari’ni’n’ 80 payi’zdan arti’g’i’n qum barxanlari’nan ibarat sho’l aymaqlari’ quraydi’.

Respublika xalqi’ (2015 ji’l basi’na) 1 million 754 mi’n’ adamnan zi’yat boli’p, xali’qti’n’ milliy qurami’nda wo’zbekler 38,1 procentti, qaraqalpaqlar 35,7 procentti, qazaqlar 18,2 procentti, tu’rkmenler 5,1 procentti, ruslar 0,7 procentti, koreysler 0,4 procentti, tatarlar 0,3 procentti ha’m basqa da milletler 1,5 procentti quraydi’.

Respublikani’n’ administrativlik-aymaqli’q du’zilisi 14 rayon, 1 qaladan ibarat boli’p, worayi’ - No’kis qalasi’.

Qaraqalpaqstan Qazaqstan (990 km) ha’m Tu’rkmenstan (784,1 km) ma’mleketleri, Xorezm (263,2 km), Nawayi’ (300 km) ha’m Buxara (66 km) wa’layatlari’ menen shegaralas.

To’mengi A’miwda’ryani’n’ qublasi’nda, qumli’ ken’likler wortasi’nda Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ paytaxti’, woni’n’ ekonomikali’q, administrativlik ha’m ma’deniy worayi’ - No’kis qalasi’ jaylasqan. Geografiyali’q ko’zqarstan qala respublikani’n’ qaq wortasi’nda, tu’rli transport kommunikaciya tarmaqlari’ kelip tutasatug’i’n ju’da’ qolayli’ wori’nda jaylasqan. Qalani’n’ tariyxi’y u’sh da’rwazasi’ sanalatug’i’n To’rtku’l, Shi’mbay ha’m Xojeli gu’zar jollari’ arqali’ respublikani’n’ qa’legen rayoni’na jetip bari’w mu’mkin. “Dosli’q” ha’m “Qattag’ar” deb atalg’an u’lken magistral kanallari’ tek qalani’n’ g’ana yemes, al pu’tkil respublikani’n’ qan tami’rlari’ yesaplanadi’.

Aymaqtan hali’qarali’q a’hmiyettegi magistral avtomobil jollari’ ha’m temir jollar wo’tip, bul jollar arqali’ Qazaqstan ha’m Rossiya ma’mleketlerine shi’g’i’w imkaniyati’ bar.

G’a’rezsizlik da’wirinde – 1999-ji’lda A’miwda’rya u’stinen No’kis ha’m Xojeli qalalari’n baylani’sti’ri’p turg’an, zamanago’y talaplarg’a toli’q juwap beretug’i’n temir-beton ko’pir quri’li’p, iske tu’sirildi.

No’kis – ma’mleketimizdin’ zamanago’y ha’m tez rawajlani’p barati’rg’an qalalari’nan biri. Bul jerde milliy ha’m ja’ha’n arxitekturasi’ u’lgisindegi ko’plegen administrativlik, ma’deniy-turmi’sli’q binalar, turar jaylar, medicinali’q, bilimlendiriw ha’m sport imaratlari’ quri’lg’an. Qalada iri sanaat ka’rxanalari’, bankler, O’zbekistan Respublikasi’ Ilimler akademiyasi’ Qaraqalpaqstan bo’limi, O’zbekistan Ko’rkem wo’ner akademiyasi’ni’n’ Qaraqalpaqstan bo’limi, Jazi’wshi’lar, Kompozitorlar, Arxitektorlar awqamlari’, teatr ha’m muzeyler, kinostudiya, g’alaba xabar qurallari’ xi’zmet ko’rsetpekte.

2003-ji’lda No’kis qalasi’ “Dosli’q” wordeni menen si’yli’qlandi’.

 

Qaraqalpaqstanni’n’ qi’sqasha tariyxi’ ha’m wo’tmishi

Qaraqalpaqstanni’n’ tariyxi’ ma’mleketimizdin’ ba’rshe a’yyemgi aymaqlari’ni’n’ tariyxi’ si’yaqli’ ju’da’ boy, ra’n’be-ren’ ha’m qi’zi’qli’. Bul jerdi wo’zine ta’n arxeologiyali’q tabi’lmalar qori’qxanasi’ dew mu’mkin. Sebebi, bul jerde adamni’n’ di’qqati’n tartatug’i’n, tan’ qaldi’ratug’i’n ko’plegen arxeologiyali’q yestelikler bar.

Tariyxi’y dereklerge ko’re, Qaraqalpaqstan aymag’i’nda insan ja’ma’a’tleri son’g’i’ paleolit da’wirinen baslap jasay baslag’an. Erami’zdan aldi’ng’i’ 5-mi’n’ji’lli’qtan 2-mi’n’ji’lli’q baslari’na shekem xali’q, tiykari’nan, A’miwda’rya boylari’nda, Aral ha’m Kaspiy ten’izleri a’tirapi’ndag’i’ sho’llerde jasag’an. Erami’zdan aldi’ng’i’ 2-mi’n’ji’lli’qti’n’ aqi’ri’nda bul aymaqta suwg’ari’latug’i’n diyxanshi’li’q payda bolg’an.

Go’ne Qoyqi’ri’lg’anqala, Aybu’yir ha’m Porli’qala qarabaxanalari’nda ali’p bari’lg’an qazi’w jumi’slari’ processinde erami’zdan aldi’ng’i’ IV a’sirge tiyisli jazba yestelikler, Qoyqi’ri’lg’anqala ha’m Aqshaxanqalada a’yyemgi su’wretlew ko’rkem wo’ner ha’m ha’ykelshilik yestelikleri tabi’ldi’. Bul yestelikler a’yyemde tap usi’ jerden wo’tken Ulli’ Jipek joli’ boylap jaylasqan boli’p, qanshama ulli’ waqi’yalar, social-siyasiy processlerdin’ tilsiz gu’wasi’ bolg’an.

Xorezmshahlardi’n’ sarayi’ jaylasqan Topi’raqqala son’g’i’ antik da’wirdin’ yen’ u’lken yesteliklerinen biri yesaplanadi’.

A’miwda’rya ha’m Si’rda’ryani’n’ to’mengi bo’limi, Qaraqum ha’m Qi’zi’lqum sahralari’na tutas aymaqlarda XX a’sirdin’ 30-ji’llari’nda belgili arxeolog ali’mlar Yahyo G’ulomov ha’m Sergey Tolstov basshi’li’g’i’ndag’i’ arxeologiyali’q-etnografiyali’q ekspediciyasi ta’repinen u’lken ilimiy izlenislerge tiykar sali’ng’an yedi. Keyingi da’wirde arxeologlar ta’repinen tu’rli da’wirlerge, sonnan, tas a’siri ha’m son’g’i’ worta a’sirlerge tiyisli arxeologiyali’q yestelikler tabi’ldi’ ha’m ha’r ta’repleme u’yrenildi. Na’tiyjede qubla Aralboyi’ xalqi’ni’n’ tariyxi’ ha’m ma’deniyati’n qayta tiklew imkani’ jarati’ldi’. Wo’zbekistan Ilimler akademiyasi’ Qaraqalpaqstan bo’limi, sonday-aq Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti ha’m No’kis pedagogika instituti’ ali’mlari’ni’n’, sonnan Vadim Yagodin, Mi’rzamurat Ma’mbetullaev, G’ayratdin Xojaniyazov si’yaqli’ ustaz–ilimpazlardi’n’ janku’yerligi sebepli arxeologiyali’q izleniwler bu’gingi ku’nde de qi’zg’i’n dawam yetpekte.

Qaraqalpaqstan jerinde tabi’lg’an arxeologiyali’q yesteliklerdin’ ayi’ri’mlari’:

U’lken Gu’ldirsin (erami’zg’a shekem IV-III a’sirlerden erami’zdi’n’ XII-XIII a’sirlerine shekem bolg’an da’wirge tiyisli qamal);

Qoyqi’ri’lg’anqala (erami’zg’a shekem IV a’sirden erami’zdi’n’ IV a’sirlerine shekem bolg’an da’wirge tiyisli quri’lma);

Janbasqala (erami’zg’a shekem IV a’sirden erami’zdi’n’ IV a’sirine shekem bolg’an da’wirge tiyisli qamal);

Aqshaxanqala (erami’zg’a shekem IV a’sirden erami’zdi’n’ IV a’sirine shekem bolg’an da’wirge tiyisli qala);

Topi’raqqala (erami’zdi’n’ I-IV a’sirlerine tiyisli);

Qi’zi’lqala (erami’zdi’n’ I-IV a’sirleri, XII a’sir ha’m XIII a’sirdin’ baslani’wi’);

Jampi’qqala (erami’zg’a shekem IV-III a’sirlerden erami’zdi’n’ IV, IX-XI, XIII-XIV a’sirlerine shekem bolg’an da’wirge tiyisli qalasha);

Shi’lpi’q (erami’zdi’n’ I-IV a’sirlerine tiyisli quri’lma);

Mizdaxqan-Ga’wirqala (Xojeli) (erami’zg’a shekem IV a’sirden erami’zdi’n’ XIV a’sirlerine shekem bolg’an da’wirge tiyisli arxitekturali’q yestelikler kompleksi ha’m basqalar).

Qaraqalpaqstanda a’yyemgi ma’deniyat, da’stu’r ha’m qa’driyatlardi’ a’sirler dawami’nda saqlap kiyati’rg’an, qaytalanbas folklor u’lgileri, xali’q eposlari’ ha’mde muzi’kali’q, a’meliy sa’niyat shi’g’i’rmalari’n jan-ju’reginen su’yip, wolardi’ bu’gingi zaman talaplari’ tiykari’nda rwajlandi’ri’wg’a u’lken u’les qosi’p ati’rg’an, yel-jurti’na pidayi’, miynetkesh ha’m talantli’ adamlar ko’plep tabi’ladi’.

Bul jer Ulli’ babami’z A’mir Temurdi’n’ zamanlasi’ A’mir Yedigenin’ watani’ dep ataydi’ ilimpazlari’mi’z. Bul ana topi’raqtan xali’q g’ami’ ushi’n jan pida’ yetken Yernazar Alako’z, Allayar Dosnazarov si’yaqli’ bati’r ullari’n du’nyag’a keltirgen, xali’q ma’nawiyati’ tariyxi’nda wori’n tutqan Imam iyshan, Qutli’-xoja si’yaqli’ u’lken ulamalar jasag’an diyar.

Qaraqalpaqstan U’lketani’w muzeyi ha’m I.V.Savickiy ati’ndag’i’ Ma’mleketlik ko’rkem wo’ner muzeyi, Berdaq ati’ndag’i’ muzeylerdi xali’q ma’deniyati’ni’n’ haqi’yqi’y g’a’ziynesi dew mu’mkin. Bul muzeylerdin’ eksponatlari’ ken’ xali’qarali’q ja’ma’a’tshiliktin’ itibari’n wo’zine tarti’p, bu’gingi ku’nde turistlerdin’ yen’ di’qqatqa sazawar wori’nlari’nan birine aylang’an.

Ha’zirgi payi’tta muzeylerdegi milliy kiyimler u’lgileri jaqi’n wo’tmishte umi’ti’la jazlag’an materialli’q ma’deniyatti’, bul tarawdag’i’ da’stu’rlerdi qayta tiklewde u’lgi si’pati’nda xi’zmet yetpekte. Wolar arasi’nda wo’zine ta’n ko’riniske iye bolg’an “Sawi’t nag’i’s” dep atalg’an nag’i’slar sistemasi’ menen aji’rali’p turatug’i’n “ko’k ko’ylek” da’stu’riy, bayramg’a arnalg’an, toy-tamashalar lipasi’ yesaplanadi’. Hayallar bas kiyimi bolg’an “sa’wkele” ha’m “to’belik” yelege shekem etnograf ilimpazlar ushi’n jumbaq boli’p kelmekte. Ilimpazlardi’n’ pikirinshe, wolar “Qi’ri’q qi’z” da’stani’nda ayti’latug’i’n amazonka massagetleri duwi’lg’alari’n yesletedi.

Qaraqalpaq diyari’nda “Alpami’s”, “Edige”, “Qi’rqqi’z”, “Erqosay”, “Qoblan”, “Sha’riyar”, “Ma’spatsha” ha’m talantli’ xali’q baqsi’-ji’rawlari’ ta’repinen atqari’latug’i’n basqa ko’plegen qaharmanli’q temasi’ndag’i’ da’stanlar ju’da’ abi’ray qazang’an ha’m wolarda tariyx waqi’yalari’ ko’rkem wobrazlar arqali’ sa’wlelendiriledi.

Bu’gingi ku’nge shekem saqlani’p qalg’an bunday xali’q da’stanlari’ xali’qti’n’ ruwxi’y turmi’si’ni’n’ aji’ralmas bir bo’legine aylani’p ketken boli’p, wolar jas a’wladti’ babalari’mi’zdi’n’ da’stu’rlerine hu’rmet ha’m sadi’qli’q, ana Watang’a muhabbat, keleshekke isenim, bati’rli’q ruwhi’nda ta’rbiyalawda u’lken a’hmiyetke iye. Na’jim Da’wqaraev, Qalli’ Ayi’mbetov, Sabi’r Kamalav, Charjaw Abdirov si’yaqli’ belgili ilimpazlardi’n’ izin dawam yetiwshi ilimpazlar ta’repinen qaraqalpaq milliy folklori’ni’n’ ko’ptomli’q toplami’ baspag’a tayarlang’an ha’m wolardi’n’ 80 tomnan arti’g’i’ basi’p shi’g’i’ldi’.

 

Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ O’zbekistan turmi’si’nda tutqan worni’ ha’m a’hmiyeti

Qaraqalpaqstan O’zbekistan Respublikasi’ qurami’ndag’i’ parlament basqari’w tu’rine iye bolg’an suweren respublika. Qaraqalpaqstan wo’z Konstituciyasi’, bayrag’i’, gerbi ha’m gimnine iye. Qaraqalpaqstanni’n’ Konstituciyasi’ ha’m ni’zamlari’ O’zbekistan Respublikasi’ Konstituciyasi’ ha’m ni’zamlari’na muwapi’q islep shi’g’i’lg’an ha’m wolar sol tiykarda a’mel yetedi. Respublikada uli’wma basshi’li’q Joqarg’i’ Ken’es – Qaraqalpaqstan Respublikasi’ parlamenti ta’repinen a’melge asi’ri’ladi’.

Respublikani’n’ joqari’ atqari’wshi’ ha’kimiyati’ Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Joqarg’i’ Ken’esi ta’repinen tasti’yi’qlang’an Ministrler Ken’esi yesaplanadi’. Respublika Ministrler Ken’esi qurami’na Ken’es Basli’g’i’, Basli’qti’n’ wori’nbasarlari’, ministrler, ma’mleketlik komitetler basli’qlari’, iri koncern ha’m birlespeler basli’qlari’ kiredi. Qaraqalpaqstan Respublikasi’ Ministrler Ken’esi Basli’g’i’, wo’z wazi’ypasi’na ko’re, O’zbekistan Respublikasi’ Ministrler Kabinetinin’ qurami’na kiredi. O’zbekistan Respublikasi’ paytaxti’ – Tashkent qalasi’nda, O’zbekistan Respublikasi’ Ministrler Kabineti jani’nda Qaraqalpaqstan Respublikasi’ni’n’ turaqli’ wa’kilxanasi’ is ju’ritedi.

Ta’biyati’, jer maydani’, i’qli’m sha’rayati’, ta’biyg’i’y bayli’qlari’ ha’m islep shi’g’ari’w ha’mde materialli’q resurslari’.

Qaraqalpaq jeri jer asti’ ha’m jer u’sti bayli’qlari’, suw, uglevodorod, mineral resurslari’ ha’m basqa tu’rli ta’biyg’i’y qazi’lma bayli’qlardi’n’ u’lken dereklerine iye yekenligi menen ma’mleketimiz ekonomikasi’nda ayri’qsha wori’n iyeleydi.

Bul jerde, a’sirese, U’stirttin’ ken’ jazi’qli’qlari’nda bir qatar neft ha’m gaz ka’nleri ani’qlang’an.

Qarao’zek rayoni’nda cement shiykizati’, sonday-aq, quri’li’sta i’ssi’li’qta wo’tkizbewshilik qa’siyetine iye, bali’qshi’li’q ha’m sharwashi’li’qta wot-jem, yegislik jerlerge mineral shiykizat si’pati’nda qollani’latug’i’n vermikulit, Beruniy rayoni’nda talkomagnezit, Qon’i’rat rayoni’nda mineral duz shiykizat zapaslari’ bar.

Sonday-aq, respublika aymag’i’nda, alti’n, temir, vanadiy, titan, fosfor, molibden, granit, mramor, ren’li qum, ha’k ha’m basqa qazi’lma bayli’qlar zapaslari’ bar.

Qaraqalpaqstan O’zbekistan Respublikasi’ni’n’ yen’ arqa aymag’i’ boli’p, woni’n’ ta’biyati’, i’qli’mi’ wog’ada quramali’. Hawa rayi’ keskin wo’zgermeli, jazi’ i’ssi’, qi’si’ ayazli’ keledi, ku’shli samallar bolsa ko’p mashqalalar tuwdi’ri’p turadi’. Bul tiykari’nan Aral ten’izi apatshi’li’g’i’ menen baylani’sli’.

Respublikada awi’l xojali’g’i’ tiykari’nan paxtashi’li’q, g’a’lleshilik, qarako’lshilik, pilleshilikke qa’nigelesken. Qaraqalpaqstanni’n’ jeri sali’ jetistiriw ushi’n ju’da’ qolayli’, bul wo’z na’wbetine respublikani’n’ ha’m pu’tkil O’zbekistan Respublikasi’ni’n’ sapali’ gu’rishke bolg’an talabi’n qandi’ri’wg’a xi’zmet yetpekte. Qi’zi’lqumni’n’ ken’ jaylawlari’nda qarako’lshilik ha’m tu’yeshilik Aral ten’izi wori’nda payda bolg’an ko’ller boyi’nda bali’qshi’li’q, ha’m ji’lqi’shi’li’q rawajlang’an.

 


Ko'rip shi'g'i'ldi': 8460