Qoraqalpog'iston Respublikasi Vazirlar Kengashi

Qoraqalpog'iston Respublikasining Davlat hukumat portali



Sahifani PDF tarzda yuklab olish Sahifani PDF tarzda yuklab olish (63 Kb)    Versiyasi    Sahifani doc tarzda yuklab olish (63 KB)

Respublika mehmonlariga

Qoraqalpog‘iston Respublikasi haqida umumiy ma’lumot
Respublikaning o‘ziga xos va o‘ziga mos xususiyatlari, belgi va alomatlari. Boshqa hududlardan farqli jihatlari. Uning qisqacha ta’rifi.
Qoraqalpog‘iston Respublikasi O‘zbekiston Respublikasining shimoliy-g‘arbida, Amudaryoning quyi, Orol dengizining janubiy qismida joylashgan. Qoraqalpog‘iston Respublikasi 1932-yil 20-martda tashkil qilingan.
Umumiy yer maydoni 166,6 ming kvadrat kilometrdan iborat bo‘lib, u hududning kattaligi jihatdan O‘zbekiston Respublikasi mintaqalari o‘rtasida birinchi o‘rinda turadi.
Respublika janubiy-g‘arb tomondan Qoraqum sahrosiga tutashgan. Uning shimoli-g‘arbida Ustyurt pasttekisligi, shimoliy-sharqiy tomonida esa Qizilqum sahrosi yastanib yotibdi. Orol dengizining janubiy hududi qoraqalpoq zaminida joylashgan.
Mintaqa yer maydonlarining 80 foizdan ortig‘ini qum barxanlaridan iborat cho‘l hududlari tashkil qiladi.
Respublika aholisi (2014 yil boshiga) 1 million 754 ming kishidan ziyod bo‘lib, aholining milliy tarkibida o‘zbeklar 38,1 foizni, qoraqalpoqlar 35,7 foizni, qozoqlar 18,2 foizni, turkmanlar 5,1 foizni ruslar 0,7 foizni koreyslar 0,4 foizni, tatarlar 0,3 foizni va boshqada millatlar 1,5 foizni tashkil qiladi.
Respublikaning ma’muriy-hududiy tuzilmasi 14 ta tuman, 1 ta shahardan iborat bo‘lib, markazi - Nukus shahri.
Mintaqa Qozog‘iston (990 km) va Turkmaniston (784,1 km) davlatlari, Xorazm (263,2 km), Navoiy (300 km) va Buxoro (66 km) viloyatlari bilan chegaradosh.
Quyi Amudaryoning janubiy qismida, qumli kengliklar o‘rtasida Qoraqalpog‘iston Respublikasining poytaxti, uning iqtisodiy, ma’muriy va madaniy markazi bo‘lgan Nukus shahri joylashgan. Jug‘rofiy nuqtai nazardan shahar respublikaning qoq o‘rtasida, turli transport kommunikatsiya tarmoqlari kelib tutashadigan juda qulay manzilda joylashgan. Shaharning tarixan uchta darvozasi sanalmish To‘rtko‘l, Chimboy va Xo‘jayli guzar yo‘llari orqali respublikaning istalgan tumaniga yetib borish mumkin. “Qizketken” va “Qattag‘ar” deb nomlangan katta magistral kanallari shaharning nafaqat shaharning, balki butun respublikaning qon tomirlaridir.
Hududdan halqaro ahamiyatdagi magistral avtomobil yo‘llari va temiryo‘llar o‘tib, bu yo‘llar orqali Qozog‘iston va Rossiya davlatlariga chiqish imkoniyati mavjud.
Mustaqillik davrida – 1999 yilda Amudaryo uzra Nukus va Xo‘jayli shaharlarini bog‘lab turgan, zamonaviy talablarga to‘liq javob beradigan temir-beton ko‘prik qurilib, ishga tushirildi.
Nukus – mamlakatimizning zamonaviy va tez rivojlanib borayotgan shaharlaridan biri. Bu yerda milliy va jahon me’morlik madaniyatining ilg‘or yutuqlarini o‘zida mujassam etgan ko‘plab muhtasham ma’muriy, madaniy-maishiy binolar, turarjoylar, tibbiyot, ta’lim va sport maskanlari barpo etilgan. Shaharda yirik sanoat korxonalari, banklar, O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi, O‘zbekiston Badiiy akademiyasining Qoraqalpog‘iston bo‘limi, Yozuvchilar, Kompozitorlar, Arxitektorlar uyushmalari, teatr va muzeylar, kinostudiya, ommaviy axborot vositalari faoliyat ko‘rsatmoqda.
2003 yilda Nukus shahri “Do‘stlik” ordeni bilan mukofotlandi.

Qoraqalpog‘istonning qisqacha tarixi va o‘tmishi
Qoraqalpog‘istonning tarixi mamlakatimizning barcha qadimiy mintaqalarining tarixi kabi juda boy, hilma-xil va qiziqarlidir. Bu zaminni o‘ziga xos arxeologik topilmalar qo‘riqxonasi deyish mumkin. Chunki, bu yerda kishining diqqatini tortadigan, hayratlantiradigan ko‘plab arxeologik yodgorliklar mavjudki, ular o‘ta noyobligi va maftunkorligi bilan alohida ajralib turadi.
Tarixiy manbalarning dalolat berishiga ko‘ra, Qoraqalpog‘iston hududida inson jamoalari so‘nggi paleolit davridan boshlab yashay boshlagan. Miloddan avvalgi
5-mingyillikdan 2-mingyillik boshlariga qadar aholi, asosan, Amudaryo bo‘ylarida, Orol va Kaspiy dengizlari yon-atrofidagi cho‘llarda istiqomat qilgan. Miloddan avvalgi 2-mingyillikning ohirida bu hududda sug‘oriladigan dehqonchilik paydo bo‘lgan.
Ko‘hna Qo‘yqirilganqal’a, Oybo‘g‘ir va Burliqal’a xarobalarida olib borilgan qazuv ishlari jarayonida miloddan avvalgi IV-asrga mansub yozma yodgorliklar, Qo‘yqirilganqal’a va Oqshoxonqal’ada qadimiy tasviriy san’at va haykaltaroshlik yodgorliklari topildi. Bu obidalar qadimda ayni shu zamindan o‘tgan Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab joylashgan bo‘lib, ne-ne buyuk voqealar, ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning tilsiz guvohi bo‘lgan.
Xorazmshohlarning saroyi joylashgan Tuproq-qal’a so‘nggi antik davrning eng ulkan yodgorliklaridan biri hisoblanadi.
Amudaryo va Sirdaryoning quyi qismi, Qoraqum va Qizilqum sahrolariga tutash hududlarda XX asrning 30-yillarida taniqli arxeolog olimlar Yahyo G‘ulomov va Sergey Tolstov rahbarligidagi arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tomonidan katta ilmiy izlanishlarga asos solingan edi. Keyingi davrda arxeologlar tomonidan turli davrlarga, jumladan, tosh asri va so‘nggi o‘rta asrlarga mansub arxeologik yodgorliklar topildi va atroflicha o‘rganildi. Natijada janubiy Orolbo‘yi aholisining tarixi va madaniyatini qayta tiklash imkoni yaratildi. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpog‘iston bo‘limi, shuningdek Qoraqalpoq davlat universiteti va Nukus pedagogika instituti olimlarining, jumladan Vadim Yagodin, Mirzamurat Mambetullayev, G‘ayratdin Xo‘janiyozov kabi ustoz–olimlarning jonbozligi tufayli arxeologik izlanishlar bugungi kunda ham qizg‘in davom ettirilmoqda.
Shu o‘rinda arxeolog olimlarimiz tomonidan Qoraqalpog‘iston zaminida topilgan arxeologik yodgorliklarning ayrimlari:
Katta Guldursun (milodgacha bo‘lgan IV-III asrlardan milodiy XII-XIII asrlargacha bo‘lgan davrga mansub qasr);
Qo‘yqirilganqal’a (milodgacha bo‘lgan IV asrdan milodiy IV asrlargacha bo‘lgan davrga mansub inshoot);
Janbasqal’a (milodgacha bo‘lgan IV asrdan milodiy IV asrgacha bo‘lgan davrgacha bo‘lgan davrga mansub qasr);
Oqchaxonqal’a (milodgacha bo‘lgan IV asrdan milodiy IV asrgacha bo‘lgan davrga mansub shahar;
Tuproqqal’a (milodiy I-IV asrlarga mansub);
Qizilqal’a (milodiy I-IV asrlar, XII asr va XIII asrning boshlanishi);
Janpiqqal’a (milodgacha bo‘lgan IV-III asrlardan milodiy IV, IX-XI, XIII-XIV asrlargacha bo‘lgan davrga mansub shaharcha);
Shilpiq (milodiy I-IV asrlarga mansub inshoot);
Mizdaxkan-Gyaurqal’a (Xo‘jayli) (milodgacha bo‘lgan IV asrdan milodiy XIV asrlarga qadar bo‘lgan davrga mansub me’moriy yodgorliklar majmuasi va boshqalar.
Qoraqalpog‘istonda qadimiy madaniyat, an’ana va qadriyatlarni asrlar osha asrab-avaylab kelayotgan, betakror folklor namunalari, xalq eposlari hamda musiqiy, amaliy san’at asarlarini jon-dilidan sevib, ularni bugungi zamon talablari asosida rivojlantirishga katta hissa qo‘shayotgan, el-yurtiga fidoyi, zahmatkash va iste’dodli odamlar ko‘plab topiladi.
Bu zamin Buyuk bobokalonimiz Amir Temurning zamondoshi Amir Yedigening vatani deb ta’kidlayli olimlarimiz. Bu ona to‘proqdan xalq g‘ami uchun jon fido etgan Ernazar Olako‘z, Olloyor Do‘stnazarov kabi botir o‘g‘lonlarni dunyoga keltirgan, xalq ma’naviyati tarixida o‘rin tutgan Imom eshon, Qutlug‘-xo‘ja kabi yirik allomalar yashagan diyor.
Qoraqalpoq xalqining milliy madaniyati, folklori, o‘ziga xos san’ati, mumtoz adabiyoti, urf-odat va an’analari keng dunyo jamoatchiligi e’tiborini muntazam ravishda ohanrabodek o‘ziga tortib kelmoqda.
Qoraqalpog‘iston O‘lkashunoslik muzeyi va I. Savitskiy nomidagi Davlat san’at muzeyi, Berdax nomidagi muzeylarni xalq madaniyatining chinakam xazinasi deyish mumkin. Ushbu muzeylarning eksponatlari keng xalqaro jamoatchilikning e’tiborini o‘ziga jalb etib, bugungi kunda turistlarning eng diqqatga sazovor maskanlaridan biriga aylangan.
Hozirgi paytda muzeylarda namoyish etilayotgan milliy kiyimlar namunalari yaqin o‘tmishda unutilib ketayozgan moddiy madaniyani, bu sohadagi an’analarni qayta tiklashda namuna sifatida xizmat qilmoqda. Ular orasida o‘ziga xos ko‘rinishga ega bo‘lgan “Sovut naqsh” deb nomlangan naqshlar tizimi bilan ajralib turadigan “ko‘k ko‘ylak” an’anaviy bayramona, to‘y-tantanalar libosi hisoblanadi. Ayollar bosh kiyimi bo‘lgan “saukele” va “tobelik” hamon etnograf olimlar uchun jumboq bo‘lib kelmoqda. Olimlarning fikricha, ular “Qыrыq qыz” dostonida ko‘ylanadigan amazonka massagetlari dubulg‘alarini eslatadi.
Qoraqalpoq diyorida “Olpomish”, “Yedige”, “Qirqqiz”, “Yerkosay”, “Koblan”, “Shahriyor”, “Maspatsha” va iste’dodli xalq baxshilari tomonidan ijro etiladigan boshqa ko‘plab qahramonlik mavzusidagi dostonlar juda shuhrat qozongan va ularda tarix voqealari badiiy obrazlar orqali jonli va yorqin lavhalarda aks ettiriladi.
Bizning kunlarimizgacha saqlanib qolgan bunday xalq dostonlari xalq ma’naviy hayotining ajralmas bir qismiga aylanib ketgan bo‘lib, ular yosh avlodni ajdodlar an’analariga hurmat va sadoqat, ona yurtga muhabbat, kelajakga ishonch, jasorat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Najim Davqorayev, Qalli Aimbetov, Sobir Kamolov, Charjou Abdirov singari yirik olimlarning izdoshlari bo‘lmish olimlarimiz tomonidan qoraqalpoq milliy folklorining ko‘pjildlik to‘plami nashrga tayyorlangan va ularning 80 jilddan ortig‘i chop etildi.

Qoraqalpog‘iston Respublikasining O‘zbekiston hayotida tutgan o‘rni va ahamiyati
Qoraqalpog‘iston O‘zbekiston Respublikasi tarkibidagi parlament boshqaruv shakliga ega bo‘lgan suveren respublikadir. Qoraqalpog‘iston o‘z Konstitutsiyasi, bayrog‘i, gerbi va gimniga ega. Qoraqalpog‘istonning Konstitutsiyasi va qonunlari O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan va ular shu asosda amal qiladi. Respublikada umumiy rahbarlik Jo‘qorg‘i Kenges – Qoraqalpog‘iston Respublikasi parlamenti tomonidan amalga oshiriladi.
Respublikaning oliy ijroiya hokimiyati Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi tomonidan tasdiqlangan Vazirlar Kengashi hisoblanadi. Respublika Vazirlar Kengashi tarkibiga Kengash Raisi, Raisning o‘rinbosarlari, vazirlar, davlat qo‘mitalari raislari, yirik konsern va birlashmalar rahbarlari kiradi. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisi, o‘z vazifasiga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tarkibiga kiradi. O‘zbekiston Respublikasi poytaxti - Toshkent shahrida, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Qoraqalpog‘iston Respublikasining doimiy vakolatxonasi faoliyat ko‘rsatadi.
Tabiati, yer maydoni, iqlim sharoiti, tabiiy boyliklari va ishlab chiqarish hamda moddiy va ma’naviy resurslari.
Qoraqalpoq zamini yer osti va yer usti boyliklari, suv, uglevodorod, mineral resurslari va boshqa turli tabiiy qazilma boyliklarning katta manbalariga ega ekanligi bilan mamlakatimiz iqtisodiyotida alohida o‘rin egallaydi.
Bu yerda, xususan, Ustyurtning bepoyon kengliklarida bir qator neft va gaz konlari aniqlangan.
Qorao‘zak tumanida sement xom-ashyosi, shuningdek, qurilishda issiqlikni o‘tkazmaslik hususiyatiga ega, baliqchilik va chorvachilikda yem-hashak, ekin yerlarga mineral xom-ashyo sifatida qo‘llaniladigan vermikulit, Beruniy tumanida talkomagnezit, Qo‘ng‘irot tumanida mineral tuz xom-ashyo zahiralari mavjud.
Shuningdek, respublika hudidida, oltin, temir, vanadiy, titan, fosfor, molibden, granit, mramor, rangli qum, ohak va boshqa qozilma boyliklar zahiralari ham mavjud.
Qoraqalpog‘iston O‘zbekiston Respublikasining eng shimoliy hudidi bo‘lib, uning tabiati, iqlimi nihoyatda murakkab. Ob-havo keskin o‘zgaruvchang jozirama yoz va ayozli qish, kuchli shamol ko‘pgina muammolar to‘g‘diradi. Bu asosan Orol dengizi halokati bilan bog‘liq.
Respublikada qishloq xo‘jaligi asosan paxtachilik, g‘allachilik, qorako‘lchilik, pillachilikka ixtisoslashgan. Qoraqalpog‘istonning yeri sholi yetishtirish uchun juda qulay, bu o‘z navbatida respublikaning va butun O‘zbekiston Respublikasining sifatli guruchga bo‘lgan ihtiyojini qondirishga xizmat qilmoqda. Qizilqumning keng yaylovlarida qorako‘lchilik va tuyyachilik Orol dengizi o‘rnida hosil bo‘lgan ko‘llar bo‘yida baliqchiliq, va yilqichiliq rivojlangan.


Ko'rib chiqildi: 8685